14 december 2011

Door het lint gaan

.
De Standaardjournalisten Mark Eeckhaut en Cedric Lagast hebben een heel eigen kijk op wat je onder geweld dient te verstaan.
.
Eerst schrijven zij (vandaag, p. 2): “Nordine Amrani heeft nooit bekendgestaan als een zware geweldenaar. Hij was wel een draaideurcrimineel, zoals er meer zijn.”
Tot voor kort viel het allemaal nog best mee met die Nordine, begrijpen we.
Maar verderop in het artikel vernemen we: “Nordine Amrani kwam als tiener in Brussel al verschillende keren in aanraking met de jeugdrechter. Zijn eerste veroordeling als meerderjarige was er één met uitstel, voor een verkrachting.”
Futiliteiten dus. Hoe zijn jongeren ook? Boys will be boys, en verkrachting is misschien wel geweld, maar geen zwaar geweld.
Als Eeckhaut en Lagast er zo over denken, dan moet een reclasseringsambtenaar deze heren een tijdlang flink in de gaten houden.
.
Maar zo denken zij natuurlijk niet. Het is allemaal onhandigheid en gestuntel. Dat zij bv. de moordaanslag in Luik ook nog omschrijven als “door het lint gaan”, zien we dus graag door de vingers. Geen gevoel voor stijl hebben, niet weten welk taalregister bij een bepaald onderwerp passend is, de betekenis van een uitdrukking niet kennen, dat zijn wellicht geen troeven voor een journalist, maar “zo zijn er meer”.
.

12 december 2011

Consequenties doorgedacht, President ?

.
Herman Van Rompuy zei lang geleden eens dat een Belgische regering zonder meerderheid in Vlaanderen staatsgevaarlijk was. Goed, dat was een verstandig woord. Maar nu heeft de Europese Herman de komst van juist zo'n Belgische regering recent verwelkomd, en de premier ervan ontvangen, ook al had die man nog niet het vertrouwen gekregen van de –toegegeven ongrondwettige– Kamer.
En in het Radionieuws vanmiddag zegt Van Rompuy alweer iets verstandigs, maar hier zal hij voor de Belgische consequenties van zijn woorden een exceptie moeten inroepen. Herman blijft een voorbeeldige katholiek.



Herman Van Rompuy: Ik ben daar zelf, persoonlijk voor gewonnen. Maar alleen op het einde van de rit. Ik geef u een voorbeeld: de jeugdwerkloosheid in Oostenrijk is 8%, de jeugdwerkloosheid in Spanje is er 48. Gaat men die twee economieën laten vertegenwoordigen door één euro-obligatie vandaag? Neen.
VRT: Dat is dan solidariteit, zeggen anderen.
Herman Van Rompuy: Neen, dat is, daar zijn grenzen aan dat soort van solidariteit. Eerst moet men de zaken op orde stellen.
.

4 december 2011

De Broeders en het Licht


Nu Egypte, net zoals buurland Libië trouwens, eindelijk een moderne democratie is geworden (na meer dan duizend jaar dictatuur), zien we dat de Moslimbroederschap daar ongeveer 40 procent van de stemmen haalt. Dat is dubbel zoveel als Al Noor, een Salafi-partij vernoemd naar de sura Het Licht.
Samen dus een stevige meerderheid, en het is vaak een waarborg voor een stabiele regering als niet al te veel partijen de koek moeten delen.
“A result reflecting a growing embrace of religious-oriented sentiment across turbulent North Africa”, zegt CNN mooi. Wanneer die groei en die omarming en dat sentiment precies zijn begonnen, vertelt de zender ons niet.

Nu, met die Moslimbroeders loopt het inderdaad niet zo’n vaart. Het is zelfs zo dat je in hun grote Geneefse boekhandel (die ik tien-twaalf jaar geleden wel eens bezocht: de broer van Tariq Ramadan dreef die zaak toen) prentenboeken kon aantreffen, kinderboekjes dus met afbeeldingen van mensen en dieren. Dat zou van de salafisten van Al Noor meen ik niet gemogen hebben, want die laten enkel arabesken toe, zij het met hier of daar een gestileerd bladermotief. Wel bleven die tekeningen van de Broeders altijd pedagogisch en stichtend: hoogstens zag je eens een terechtstelling, wellicht van een misdadiger of een ongelovige. Tenminste, dat neem ik aan, want de krullen en streepjes en stipjes in de tekstballonnen kon ik niet lezen.

Maar goed, het blijft vervelend dat die twitterende Egyptische studenten die we zo veel hebben gehoord ­­–in uitstekend Engels vaak– wel grote indruk hebben gemaakt op onze journalisten, maar minder in het Egyptische stemhokje. ‘s Lands wijs, ’s lands eer, zullen we zeggen. Laten we inderdaad maar eens kijken en afwachten hoe het daar verder afloopt met die “grootste democratiseringsgolf sinds de val van de Berlijnse Muur”, zoals Tom Naegels nog hoopvol schreef, de eerste februari dit jaar in De Standaard.
Naegels werd toen, in het begrijpelijke enthousiasme van zijn jeugd, zelfs een beetje uitdagend:
“Waar zijn ze nu? Al die intellectuelen die ons normaal iedere dag minstens één keer donderend voorhouden dat ‘de islam' nooit democratie zal aanvaarden. Omdat de ‘psychoculturele software van de islamiet' dat nu eenmaal afwijst. En dat het daarom normaal is dat al die Arabische landen dictaturen zijn. De Profeet zélf was immers een dictator!”



Genoeg over die verre landen: op de BBC hadden ze net een mooi interview over bepaalde toestanden in het Verenigd Koninkrijk, en dat ligt toch al wat dichter bij huis. Het ging over het verminken en vermoorden van vrouwen. Misschien vindt Tom hier nog iets over “psychoculturele software” dat hij herkent:

BBC: Hoe komt het, denkt u, dat wij, in zekere zin als gemeenschap moeite hebben om dit probleem onder ogen te zien?
Diana Nammi: Wel, het is zo dat wij dit moeten onderkennen, en geloven dat dit gebeurt, dat het echt is en niet zomaar een verzinsel. Dit cijfer toont aan dat minstens 3000 vrouwen officieel erkend zijn als slachtoffers van verschillende vormen van eer-gerelateerd geweld, en ik geloof dat het enkel een tipje van de ijsberg laat zien, en dat de realiteit een flink stuk donkerder is. Dus, wat kunnen we ondernemen om deze mensen te helpen, deze vrouwen te helpen, de slachtoffers, en aan de situatie iets te veranderen, hen kracht te geven om de denkwereld in de gemeenschap te veranderen? Het is inderdaad zo dat we veranderingen kunnen bewerkstelligen, maar om vooruitgang te maken hebben we steun nodig en een belangrijke inspanning van de regering, zodat we meer kunnen doen dan wat we de laatste tien jaar hebben gedaan. We hebben enkele zulke veranderingen teweeggebracht, maar onvoldoende. We staan aan het begin van deze ommezwaai.
BBC: De slachtoffers zijn onveranderlijk moslimvrouwen [later in het gesprek zal Nammi deze absolute bewering enigszins nuanceren, en erop wijzen dat er ook bij Hindoes, Sikhs enz. geweld voorkomt]. Denkt u dat er bij de politie, bij de autoriteiten een soort omzichtigheid speelde, een onwil om tegen deze bevolkingsgroepen in te gaan?
Diana Nammi: Wat ik kan zeggen is dat we in het VK een aanpak hebben die “politieke correctheid” heet, en dat die politiek soms slecht is. En dat kwam voor en bepaalde hoe men omging met zaken die zich in de moslimgemeenschap voordoen. Kwaad is kwaad, misdaad is misdaad, binnen om het even welke godsdienst of gemeenschap, en dus moeten wij handelen, een gelijke behandeling geven aan deze bevolkings-groep zoals aan een Britse bevolkingsgroep. Ik bedoel, er mag geen enkel verschil zijn wat betreft de aanpak van misdaden. Dat element speelt inderdaad. Plus de onwetendheid meen ik, want ik moet zeggen dat de meerderheid van de slachtoffers inderdaad uit de moslim-gemeenschap komt, een realiteit die wij nodig moeten erkennen, willen wij proberen om een strategie te vinden, een werkplan om hen te helpen.



BBC: Why do you think it is, that in a sense as a society we have struggled to confront this problem?
Diana Nammi: Ah, the thing is that we need to identify and believe that this is happening, is true, is not just an imagination. This figure shows that at least 3000 women have been recorded as a victim of different forms of honour based violence, and I believe it just shows a tip of the iceberg, and the reality is far more dark. So, what we can do to help those people, to help those women, the victims, and to change the situation, to empower them, change the mind-set of the community? It is something that we can make changes, but we need to have support and a great effort by the government to step forward and do something more than what we have done during the last ten years. We have done some such changes, but it’s not enough. We are at the beginning of this change.
BBC: The victims are invariably Muslim women. Do you think that there was an element of wariness from the police, from the authorities about wanting to confront these communities?
Diana Nammi: I can say that we have got a policy in the UK, it says, political correctness, which sometimes is politically wrong. And it’s happened within how to confirm, how to deal with issues that happen within the Muslim community. Wrong is wrong, crime is crime, within any religion or any communities, then we have to act, act equally, for the same community equal to a British community. I mean, it must be no any difference in terms of dealing with crime. So it has been an element. And ignorance I believe, but I am afraid the majority of the victims are from Muslim community, and we need to believe that reality, and try to have a strategy and work plan how to help them.
.
.

28 november 2011

Die regering di Rupo zal allereerst aan Koen Fillet een flinke duit kosten

.
Nu Koen zijn vaderlandse baard wil afscheren, terwijl hij zijn oud scheergerief misschien niet eens meer kan vinden, willen wij hem wijzen op enkele praktische en zelfs financiële gevolgen van deze beslissing.

Hoe gaat een scheerbeurt in zijn werk? .  .   .   .

Na een warme douche, die als neveneffect de baard zal verzachten, neme men het scheermes ter hand.


Hier lopen de prijzen meteen sterk uiteen; sommigen zullen zweren bij een Thiers-Issard (Frankrijk), gesmeed uit damascus steel (Engeland), met een breedte van 6/8 duim en gevat in hoorn of slangenhout; zij zullen bereid zijn om hier 800 € of meer voor neer te tellen; anderen stellen zich tevreden, ook met een Thiers-Issard 6/8 (eventueel maar ⅝), ook handgemaakt en dubbelhol geslepen (singing razor), maar uit een andere staalsoort, die weliswaar niet dezelfde hardheid bezit en bijgevolg vaker herslepen moet worden (niet te verwarren met het wetten, dat dagelijks moet gebeuren, cf. infra); zij zullen met 200 € volstaan.

en men hale het mes met enkele snelle bewegingen over de scheerriem. Eerst over de ‘ruwe’ katoenen achterkant, die met een passende crème (ongeveer 8 €) is ingevet, en vervolgens over de delicate lederen voorkant. Dit leder (Duitsland) hoort afkomstig te zijn van het veulen, liever dan van het rund, en zal liefst een flinke lengte hebben (reken met ongeveer 80 € want uit één veulen gaat maar een beperkt aantal riemen ‘feinstes Kern-Juchten’).


Men legge het mes nu even terzijde en grijpe de scheerkwast. Die is van dassenhaar vervaardigd; Plisson (Frankrijk) heeft er al goede vanaf 60-70 €, maar er zijn er ook duurdere, afhankelijk van het deel van de dassenvacht dat werd verwerkt.


Men dope de kwast in het scheerbekken (Engeland), in zeer heet water. De prijzen voor een shaving bowl lopen te sterk uiteen om een richtlijn te geven.
De scheerzeep zelf kan Frans zijn, of duurder Engels, maar ook een eenvoudige Italiaanse zeep voldoet (11 €). Deze moet wel zuurvrij zijn, ter bescherming van het mes dat makkelijk gaat roesten.


Men zepe de baard twee keer in, zodat de huid heet aanvoelt, de haren zacht worden en de poriën opengaan, zonder hetwelk glad scheren niet mogelijk is.


Na de scheerbeurt bevochtige men het aangezicht met heet water, en wrijve het in met een aluinsteentje (Frankrijk, 5 of 6 €), dit tegen het branderige gevoel, le feu du rasoir.


Het mes worde vervolgens grondig afgespoeld, gedroogd en opgeborgen. Het moet nu minstens 24u. rusten voor het opnieuw gewet mag worden.
Beter nog is het om twee scheermessen afwisselend te gebruiken, en er bestaan ook kistjes met zeven messen, met daarop de dagen van de week gegraveerd.




Na de aluin kan men vluchtig wat eau de toilette aanbrengen (Frankrijk, 60 €), sterker en beter dan zogenaamde after shave.

Wat apart nog vermeld moet worden, is dat een scheermes, ook al wordt het vóór elke scheerbeurt gewet, toch om de zoveel maanden geslepen dient te worden. Dit gebeurt op een zeldzame steen, coticule genaamd en afkomstig uit een groeve nabij Vielsalm (België) én nergens anders te vinden. De Romeinen gebruikten die steen al, en de groeve is bijgevolg bijna uitgeput.
De prijzen verschillen, al naar grootte en kwaliteit. De duurste exemplaren kunnen 400 € en meer kosten, maar met een kleiner exemplaar van 100 € gaat het ook. Een tweede, meestal driehoekig steentje, soms ook trapeziumvormig, wordt vaak gratis bijgeleverd, en daarmee kan de grote steen eerst ‘vlak’ worden gezet, voor het eigenlijke slijpwerk. De grote steen wordt natgehouden met enkele druppels klaar water.


Voor de totaalsom maakt het niet uit, maar nu vergat ik nog te zeggen, Koen: eventuele piccoli problemi della rasatura kunnen voor 0,60 € opgelost worden.

22 november 2011

Luc Huyse, een wijs man

.
En hier spreekt niet enkel de wijsheid, maar ook de wetenschap:



15 november 2011

Een zacht eitje

.
Als we het over karaktertrekken hebben, dan zijn bescheidenheid, openheid, hoffelijkheid, ernst en voorzichtigheid eigenschappen die een mens sieren. Respect betonen ook. Zelfs een bepaalde mate van naïviteit is een sieraad.
Nu bezitten veel mensen één, of soms twee van deze zeven eigenschappen –die trouwens enige verwantschap vertonen: zo zul je een hoffelijke mens vaak ook respect zien betonen– maar zeker moet je flink wat geluk hebben om ze alle zeven bij één en dezelfde persoon aan te treffen. En de kans dat je op één enkele dag meerdere zulke exemplaren opmerkt –dat je ze bij wijze van spreken bij bosjes vindt, dat je er bijna over struikelt– die kans is zo goed als onbestaande.


Nochtans is dat precies wat de Gentse acteur en stadsdichter Peter Verhelst vrijdag is overkomen in de grote familie van Thurn und Taxis, vertelt hij ons vandaag in De Standaard. Peter was daar uitgeloot bij de 704 waar u waarschijnlijk al van gehoord hebt als u een radio of tv bezit. Misschien dat Peter door het lot speciaal een handje werd geholpen omdat die genoemde zeven eigenschappen ook in zijn eigen persoon verenigd zijn – terwijl hij nochtans een gewoon mens is gebleven, zoals u en ik.


Dat van zijn zeven goede eigenschappen zegt hij natuurlijk niet zelf –zijn bescheidenheid belet hem dat– maar ik leid het toch af uit zijn ingezonden briefje. En je moet dan al goed lezen, want het is opmerkelijk dat Verhelst ons op het verkeerde been probeert te zetten door expres de wat grovere termen niet uit de weg te gaan. Zijn ernst zal hem daartoe verplicht hebben. Zo zijn zijn tegenstanders cynisch, plat, te kwader trouw. Ze blaffen en brullen.

Hijzelf houdt wel van tegengestelde meningen anderzijds, op voorwaarde dat die zachtjes tegen elkaar aanbotsen. Dus niet zoals biljartballen die in verwarde patronen onmiddellijk  weer wegketsen. Nee, we kunnen hier beter denken aan het oude ijskarretje van de Veneziana op het SintVeerleplein. Als je daar drie bollen vroeg, bijvoorbeeld vanille, chocolade en appelsien, dan liet de man die bollen inderdaad zachtjes tegen elkaar aanbotsen, en maakte hij er één mooi tricolor horentje van. Die bollen bleven wel gescheiden, dus niet zoals bij dat verfoeilijke soft ice waar alles één kliederboel wordt.

Nu is soft ice meen ik niet wat Peter Verhelst wil, want hij heeft het in zijn briefje over het duidelijke rode bolletje dat hijzelf vorig jaar in het stemhokje maakte. Niet naast zijn eigen naam vermoed ik, want dat zou in tegenspraak zijn met alle zeven zijn deugden, maar wellicht toch op zijn eigen lijst Groen!
Maar met dat rode bolletje van hem is naderhand geen rekening gehouden, zegt Peter. Er werd geen acht op geslagen, hij werd niet gehoord. Zijn voorzitter zat wel maanden aan tafel met di Rupo, maar dat maakt niet uit. Trouwens, die zevenhonderd en drie anderen bij Thurn und Taxis waren ook niet gehoord.

Alle 704 mochten ze daarom nu mooie ochtendpredikingen aanhoren van beroemde professoren en baronessen, kregen zij vervolgens spijzen die een milde hand hen gaf, en tot slot werd hen door alle parlementsvoorzitters die het land rijk is de biecht afgenomen.

Maar om nu van onze Peter niet helemaal een heilige te maken: een achtste eigenschap, die hem lijkt te ontbreken, is die van de durf. Geen vermetelheid bedoel ik, gewone durf.
Peter durfde wel schrijven: al wie de G1000 smalend afdoet als een ridicule, particuliere, systeembevestigende jamboree is te kwader trouw.” en nu is mijn vermoeden dat hij hier mijn Facebook-berichtje van 8 november citeerde: “ongelooflijk dat het radionieuws nog maar eens reclame maakt (hoofdpunt!) voor die ridicule, particuliere, systeembevestigende G1000, waar burgers zullen discussiëren over thema’s die hen nauw [bedoeld werd “na”] aan het hart liggen
En misschien ook dit berichtje van twee dagen later:  “En radio, televisie en alle kranten lopen zich uit de naad om reclame te maken voor die “Jamboree” (omschrijving van Van Cauwelaert).”
Die namen noemen durfde Peter echter niet. Zoals iemand zei: “audacieux, mais pas téméraire”. 

Doe dan toch maar soft ice voor deze knaap.
.

10 november 2011

Over kleine landen weet David Van Reybrouck minder dan over grote

.
David Van Reybrouck: Na de G1000 gaat een G32 aan de slag. Dat zijn opnieuw gewone burgers, en die gaan doen in België wat vijfentwintig burgers onlangs in IJsland hebben gedaan, op last van de overheid daar. Die hebben daar de Grondwet herschreven.
Volt: Maar u zegt
Rik van Cauwelaert: Daar wil ik toch even tussenkomen. Wat in IJsland is gebeurd, ik weet dat, dat voorbeeld wordt vaak gegeven, die hebben, die vijfentwintig hebben niet de Grondwet herschreven, die vijfentwintig hebben een aantal ideeën aangeleverd, waarna het IJslands Parlement al dan niet daarvan gebruik heeft gemaakt,
David Van Reybrouck: Welhm
Rik van Cauwelaert: ...en eerlijk gezegd: de invloed is niet overweldigend gebleken daar in IJsland. Bovendien zit je in IJsland met een land van 300.000 inwoners.
David Van Reybrouck: Precies, ja: het is een stad.

4 november 2011

Joost Pollmann is een leugenaar, of een domoor

.
Dat stripdeskundigen niet noodzakelijk tot de verstandigsten onder ons gerekend mogen worden, bewijst alweer zekere Joost Pollmann, medewerker van de Volkskrant.
Naar aanleiding van de brand bij Charlie Hebdo roept deze Pollmann op tot zelfcensuur:

“In een land als Turkije, waar kerk en staat nog gescheiden zijn, mogen cartoonisten ongestraft harde grappen maken over de politiek, maar ze blijven met hun handen af van de geestelijkheid. Vanuit onze cultuur (die van de zogenaamde West-Europese Verlichting) is het misschien moeilijk om te beseffen dat er landen zijn waar “Heilig Huisje” nog altijd met hoofdletters wordt geschreven. Toch verdient het aanbeveling om het voorbeeld van de Turkse cartoonisten te volgen en onderscheid te maken tussen aards en hemels: pak de beleidsmakers aan, laat de heiligen met rust.”

Nu is het bekend dat in Turkije zekere Tayyip Erdoğan aan de macht is, en dat die kerel cartoonisten die hem durven afbeelden gewoon laat opsluiten, voor jaren soms, óf hij laat hen door een bevriende rechter torenhoge boetes opleggen. Dat kunt u hier nalezen.
Maar zulke dingen weet Pollmann natuurlijk niet. Dat komt ervan als je je tijd aan onnozelheden besteedt, en daar zelfs deskundige in wordt.

op de rafelrand van het menselijk verstand
zit Joost Pollmann, een misselijkmakende klant
.

2 november 2011

Het islamboek van Wim en Sam van Rooy gerecenseerd (en niet in De Standaard of De Morgen)

.
Oprechtheid, Leugenachtigheid – en de islam
31 oktober 2011

Een boek dat laatst in mijn brievenbus viel, met de titel “Islam: Critical Essays about a Political Religion” riep een aantal gedachten op. De redactie was van Sam en Wim van Rooy en vorig jaar kwam het uit. Een massief compendium, net geen 800 pagina’s dik en in het Nederlands geschreven (De echte titel is: “De Islam: Kritische Essays over een Politieke Religie”). En het is veelomvattend en rijk, met vierendertig essays over zulke onderwerpen als de islamisering van Europa, de islam in Indië, de term “islamofobie”, jihad in Afrika, al-taqiyya, de Islam en het Westen, de sharia-wet, de “fellow travellers” van de islam, joden onder de islam, christenen onder de islam, islam en vrouwen, islam en slavernij, islam en fascisme en islam tegenover de democratie.

De meeste auteurs zijn Nederlandse en Vlaamse schrijvers met een behoorlijke expertise in hun onderwerp, en daarbij komen nog enkele welbekende internationale figuren zoals Ibn Warraq en Bat Ye’or. Niet elk woord in het boek heb ik al gelezen – en met mijn gebrekkig Nederlands kom ik daar misschien niet eens toe – maar één ding staat wel vast: dit is wis en zeker geen propagandaproduct uit de fabriek van de “Islamic Studies”. Het is met andere woorden niet het soort boek waarin je makkelijk het werk van John Esposito zult aantreffen, deze koning van de islamstudies in de VS, die zo’n trouwe islamapologeet is en wiens “Center for Muslim-Christian Understanding” aan de universiteit van Georgetown feitelijk betaald wordt door (en genoemd is naar) zijn goede vriend en weldoener, prins Alwaleed Bin Talal van Saudi-Arabië. Wat het boek ook niet biedt, is dat wollige, fijne materiaal dat succesauteurs zoals Karen Armstrong opdissen, terwijl zij toch waarlijk (dat mag erkend worden) prachtig werk verricht, door de duistere kanten van de islam te temperen en de nadruk te leggen op de warme, meer spirituele aspecten, zodat je als je over die religie nadenkt niet telkens weer dat beeld krijgt van een jihadist die iemand de kop afslaat, maar eerder een mooie vrouw ziet in een suggestieve, losjes omgeslagen sluier die bij zonsondergang onder een olijfboom mediterend aan haar koffie slurpt en heerlijke vijgen opknabbelt.

Nee, propagandisten voor de islam zijn de auteurs van dit boek niet. Wat zij samengevat wel zijn: open geesten, journalisten, onafhankelijke wetenschappers of professoren in niet-islamitische vakken die een expertise hebben ontwikkeld in bepaalde aspecten van de islam. En daar vertellen ze de waarheid over. Neen, vrouwen hebben onder de islam geen gelijke rechten. Ja, op afvalligheid staat in de islam de doodstraf. Neen, joden en christenen leefden in het middeleeuwse Andalusië niet in perfecte harmonie met hun moslimse opperheren, maar werden systematisch als minderwaardigen behandeld, in hun rechten beperkt en aan een specifieke taks onderworpen. Zoals Sam van Rooy schrijft in zijn voorwoord: het omvattende doel van dit boek is om mythes onderuit te halen, om naïviteiten te laten verdwijnen, en om de geschiedkundige absurditeit van de islam als ‘godsdienst van de vrede’ aan te pakken. Kortweg, dit boek is onmisbaar – een solide inwijding in de bewezen feiten wat betreft de islam, geschreven door mensen die niet de institutionele of ideologische verplichtingen hebben die nogal wat erkende “experten” op dat gebied beletten om over de islam de waarheid te vertellen, de hele waarheid en niets dan de waarheid.

De eerste van twee belangrijke vaststellingen hier, is dat dit boek bijlange niet alleen staat. Terwijl professoren in de islamkunde rustig doorgingen met hun vergoelijking van de religie van de vrede, hebben in de jaren na 9/11 mensen met verantwoordelijkheidsbesef, mannen en vrouwen losstaand van de kringen rond de “Islam Studies”, het op zich genomen om de waarheid te zeggen, om een aantal omvangrijke en soms zelfs encyclopedische boeken over de islam te publiceren. Sommigen van deze auteurs komen uit opleidingen of uit beroepen die met de islam niets hebben uit te staan, maar zij voelden na de schok van 9/11 de neiging om spoorslags aan zelfscholing te gaan doen rond de waardenschaal die bin Laden en zijn handlangers zo had bezield. Je denkt dan bijvoorbeeld aan Andrew Bostom, een arts en professor aan de Brown Universiteit die de laatste jaren op de een of andere manier de tijd heeft gevonden om massieve, gezaghebbende boeken te schrijven over de geschiedenis van de jihad en over de traditie van het islamitisch antisemitisme.
De tweede van de twee belangrijke vaststellingen hier is dat, ook al bestaan er inderdaad boeken als die van de van Rooys of van Bostom –niet enkel in het Engels maar in een aantal grote Europese talen– de onwetendheid en volslagen dubbelhartigheid rond de eenvoudige feiten betreffende de islam toch moeiteloos de overhand houden in het Westen. Dat laffe cliché over de islam als een religie van de vrede blijft overeind. Een collectie onnozele beweringen over de koran –bijvoorbeeld dat hij moord zou verbieden, of dwang inzake geloofszaken– die beweringen blijven bestaan.

En waarom blijven zij bestaan? Omdat zij aangemoedigd en bevorderd worden door programma’s als “Islamic Studies”, door angsthazen van politici en door de grote media. Nooit vergeet ik een televisie-interview dat ik een paar jaar geleden in Noorwegen zag. Een moslimpolitica vertelde aan een vrouwelijke reporter dat onder de islam mannen en vrouwen volkomen gelijk waren. De reporter glimlachte en knikte en ging over naar de volgende vraag. Of denk aan die lezing van de aartsbisschop van Canterbury in 2008, waar hij pleitte voor de sharia als een onvermijdelijke en heilzame aanvulling op de Westerse jurisprudentie. En wie kan de fameuze toespraak van president Obama vergeten, in Caïro, juni 2009, waar hij de islamitische geschiedenis en cultuur prees en waarin nagenoeg elke zin of een grove overdrijving was, of een totale leugen?
Dat soort van flagrante onwaarheden over de islam, zoals president Obama die in Caïro opdiste, zijn mantra’s voor de culturele elite. Sommigen die deze leugens herhalen, zijn onwetend genoeg om ze voor waar te houden. Anderen weten beter. Maar als het over het onderwerp islam gaat, moet ideologie zwaarder wegen dan waarheid, zo hebben zij besloten. “Respect voor diversiteit” weegt zwaarder dan waarheid. Dat is het hele multiculturalisme. Niet de waarheid omarmen is de ware deugd voor een goede multiculturalist, maar juist daarvan wegkijken in naam van culturele gevoeligheden. Ontmoet je kwaad in enige niet-Westerse cultuur –speciaal de islam– dan hoor je daar blind voor te blijven. En dag hoor je nacht te noemen, en nacht dag: schaamteloze leugens en vergoelijkende clichés over de islam moet je gelijkstellen aan ernst, verstand en openheid van geest, en onbevangen, onverbloemde uitspraken over de islamitische theologie, geschiedenis of cultuur hoor je toe te schrijven aan onbegrip en onverdraagzaamheid.

Stel je voor hoe anders dit zou kunnen zijn! Stel je voor dat politici, academici en journalisten van grote kranten in een geest van objectiviteit en intellectuele verantwoordelijkheid de discussie over islam zouden aangaan. Stel je voor dat boeken als die van de van Rooy’s en van Bostom prominent en gunstig zouden worden gerecenseerd, dat zij aan de universiteit plichtlectuur zouden worden, en voor ons en onze nakomelingschap bronnen van algemeen aanvaarde kennis betreffende de islam. Helaas, wat er in werkelijkheid gebeurt –ook al zijn dergelijke stevige compendia met objectieve informatie moeiteloos beschikbaar– is dat veel te veel leden van de volgende generatie, voor zover zij al iets over de islam “leren”, zij dit van glibberige propagandisten zoals Esposito en Armstrong “leren”. Intellectueel gesproken is dat, om het zacht uit te drukken een karikatuur, een educatief schandaal en een culturele catastrofe. En hoeft het nog gezegd: dit voorspelt weinig goeds voor de toekomst van datgene wat sommigen onder ons nog altijd graag de Vrije Wereld willen noemen.
.

1 november 2011

Oh wow! (geen Steve Jobs-hagiografie)

.
.
Een boek verbranden is fascistisch, een iPad kapotslaan betekent vrijheid!

Wat? Charlie Hebdo is nog niet beschikbaar op iPad! En op iPhone evenmin! Maar morgen zit heel de pers op iPad! En op iPhone! Charlie moet met zijn tijd meegaan! Ja, ja, ja antwoordden wij dan gewoonlijk aan de vrienden en lezers die door hun passie voor de digitale vooruitgang in Apple-handelsreizigers veranderd waren. Ja, op een dag doen we dat wel, in principe hebben wij niets tegen kranten op iPad, maar nu zijn we even met andere dingen bezig.
Zodus, toen de venter aan onze deur kwam om Charlie op iPad te verkopen, hebben wij aandachtig naar die mijnheer geluisterd. Van de iPad weten we alles. Na dat onderhoud waren we overtuigd dat we Charlie integraal en voor dezelfde prijs als de gedrukte versie op iPad konden zetten, en de zaak was zo goed als rond. En dan zette een laatste vraag alles weer op de helling. Heeft Apple inkijkrecht op de inhoud van het blad dat het verdeelt? Ah, ja, dat spreekt! Geen seks. En andere zaken misschien ook niet. Apple kijkt toe.
Vaarwel iPad. Vaarwel iPhone.
Charlie Hebdo werd door Apple niet gecensureerd, en om te vermijden dat het ooit zover komt, zal Charlie Hebdo nooit op iPad zitten. De pot op, Steve Jobs.
De Amerikaanse karikaturist Mark Fiore, Pulitzerprijs 2010, werd door Apple gecensureerd. Zijn animatiefilmpjes waren op iPhone niet te zien. Dat schandaal kreeg voldoende ruchtbaarheid om Steve Jobs te doen terugkrabbelen. Moet iedereen dan maar zijn eigen strijd leveren om tegen de censuur van Apple te vechten? Moet dan ieder voor zich bij Steve Jobs maar gaan schooien om vrije meningsuiting?
In Frankrijk is het systeem zo dat krantenververdelers verplicht zijn om alle bladen te verkopen. De krantenverdeler Steve Jobs staat het evenwel vrij om de bladen die hij verkoopt te verminken.
Zeggen we meteen erbij dat de dagbladen die op iPad ter beschikking staan, in de praktijk de Applecensuur aanvaarden. En sommigen lopen er zelfs op vooruit, om veilig te stellen dat ze in de cataloog van Apple voorkomen.
Collaborateurskrantjes, snertpers! De perscensuur waar Sarkozy van droomt, die weet een Amerikaanse industrieel op te leggen, met medeplichtigheid van de pers. En niemand die daarover zeurt. Gelijk welk geschipper is goed om op de iPad te staan blinken. Wat betekent immers persvrijheid, naast het prestige dat je krijgt als je gelezen wordt op een stom plankje dat stukken van mensen kost? Niets toch? Verblind als ze zijn door de schoonheid van de technische vooruitgang, zien ze niet dat die geniale ingenieur in werkelijkheid een smerig smerisje is.
Wie garandeert de iPad-krantenlezer dat het exemplaar waartoe hij toegang heeft, ook de originele ongecensureerde versie is? En vooral, hoe kunnen kranten, zelfs al zijn zij nog niet het slachtoffer van censuur geworden, instemmen met het principe van een mógelijke censuur?
Heel de pers zou zich van iPad moeten terugtrekken, en wachten tot dat stuk fascistische mormoon dat aan het hoofd staat van dat handeltje ervan afziet om zijn eigen morele codes aan de rest van de wereld op te leggen.
Beeld je eens twee minuten in dat Gutenberg, de uitvinder van de boekdrukkunst in Europa, de wil en de mogelijkheid had gehad om de inhoud van alle druksels te controleren. Hoe zou het hem zijn vergaan? Met zijn ballen aan het plafond gehangen ja. Weet iemand of het bij Steve Jobs hoge plafonds zijn?
Charb
Article publié dans Charlie Hebdo n°951
Septembre 2010
.

21 oktober 2011

De bekrompenheid van France Inter

.
De haatjournalistiek van Le Soir en cs. rond alles wat Vlaams is (de laatste tijd wat minder uitgesproken – om tactische redenen) blijft toch vruchten afwerpen. Zeker bij Franse media gaat hun propaganda erin als koek.
Helemaal verwonderlijk is dat niet, want bij gebrek aan talenkennis waren die Fransen altijd al sterk repliés sur eux-mêmes.
Gisteren introduceerde op France Inter zekere Marion de Belgische zanger Daan (enkelen onder u zullen die jongen misschien al gehoord hebben).
Deze Marion deed dat zo:

.
“Alors oui: Daan. Qui est Daan? Daan c’est d’abord un prénom, donc celui du chanteur Belge Daan Stuyven, et c’était le leader, c’est toujours le leader du groupe rock Dead Man Ray. C’est aussi un «look», celui d’un dandy, et toujours élégant [comme Niquet], oui, costard, cravate, pas mal. C’est une grande gueule. Il s’est fait remarquer cet été en Belgique parce qu’il a écrit une chanson assez, assez violente, assez remontée contre Bart De Wever.
Bart De Wever c’est le leader nationaliste de la N-VA. C’est un type à l'humour assez douteux qui milite pour l’indépendance de la Flandre, qui flirte un peu avec l'extrême droite en Belgique.
Et c’est surtout, Daan c’est surtout une voix, une très belle voix de basse, qui fait penser à Johnny Cash et à Leonard Cohen…”
.
.
“[Wie is Daan?] Hij heeft een grote mond. Deze zomer liet hij zich opmerken in België want hij heeft een liedje geschreven dat nogal, nogal hevig was, beetje pissig tegen Bart De Wever.
Bart De Wever is de nationalistische leider van de N-VA. Dat is een kerel die over een nogal bedenkelijk soort humor beschikt, voor de onafhankelijkheid van Vlaanderen ijvert en een beetje flirt met extreemrechts in België.
Maar toch vooral Daan is vooral een stem, een heel mooie basstem, die aan Johnny Cash doet denken en aan Leonard Cohen
.

19 oktober 2011

Wouter zet David een pad in de korf

.
Het gebeurt niet elke dag, maar soms hoor je over het stelsel van de democratie toch verstandige dingen vertellen. David van Reybrouck deed dat laatst bij de VPRO, in hun Buitenhof.
David hoeven we hier niet voor te stellen want hij kreeg de laatste tijd, terecht ongetwijfeld, ruimschoots media-aandacht en iedereen die ook maar de franjes van het politieke leven heeft gevolgd zal de voorbije weken vreselijk met hem te doen hebben gehad.
Je moet inderdaad al een beest zijn om geen medelijden te voelen met iemand die maandenlang zijn beste krachten wijdt aan een burgerinitiatief, in de redelijke veronderstelling dat er nooit of jamais nog un compromis à la Belge kan komen ...en dan loopt hem daar plots een Beke in de voeten, die blijkbaar uit gelijk welke sloot wil drinken en voor wie niets imbuvable is.
Onze jonge David laat zich gelukkig niet ontmoedigen, en op de Hollandse tv legt hij uit dat duizend man bijeenbrengen veel te veel is om goed werk te leveren. Misschien dat er in die duizend kokers wel een paar goede vragen opkomen, maar wat David zoekt zijn antwoorden. Pas na zo'n séance, en petit comité, en op hotel zoals David zegtkun je deftig werk aan het werk gaan.
.

.
Een aantal tientallen mensen gaan [=zal, of  zullen; nvdr] daarna verder werken, want op één zondag kan je een aantal brede contouren uittekenen; daarmee heb je nog geen concrete oplossingen bedacht, en dat is precies wat gaat [alweer...] gebeuren  door enkele tientallen burgers, na afloop van de G1000Die zullen van november tot april mekaar zien, enkele weekends op hotel, experten erbij, documentatie erbij halen…
.

12 oktober 2011

Een vetheffing op adjectieven

.
“Het adjectief zwakt het substantief vaak af, ook al stemt het ermee overeen in naamval, geslacht en getal.” schreef Voltaire in 1765 aan Jean d’Alembert. Dat is een regel die nogal wat schrijvers en anderen boven hun bed mogen hangen.
.
In 1822 schreef Alexandr Poesjkin aan zijn censor iets gelijkaardigs: “Uw brief is zo substantief dat hij geen adjectief nodig heeft om mij oprecht te verheugen.” Hij bedoelde dat ironisch, want de censor had in zijn gedicht De Krijgsgevangene van de Kaukasus een aantal verzen opgeschoond, maar hem tegelijk ook 500 roebel honorarium toegekend, als adjectief. Wel had hij een “lange kus” van de twee gelieven in het verhaal vervangen door een “bittere kus”, en een “hemelse vlam”, waar het over de aardse liefde ging, zelfs helemaal weggeknipt.
Poesjkin schreef nog in zijn brief: “U hebt mij vele beslommeringen bespaard door het lot van de Gevangene volledig veilig te stellen. Uw opmerkingen zijn volledig terecht en nog te clement; maar gedane zaken nemen geen keer.”
Hans Boland vertaalt voor de uitgeverij Papieren Tijger het verzameld werk van Poesjkin, en het zesde van negen delen is nu uit. Boland schrijft levend Nederlands, en vooral: hij vertaalt “mager”, zoals ik hem eens hoorde zeggen. Hij versiert niet. Zijn auteur blijft op de voorgrond, een grote verdienste.
.
Ik moest daaraan denken toen ik in de krant las dat de beschuldigde in Tongeren een “echte” psychopaat genoemd werd door de psychiaters. Ook “rasechte” zag ik gedrukt staan. Misschien hebben die psychiaters dat inderdaad zo gezegd, maar dan werkt hun adjectief wel ondermijnend. Je gaat je dan afvragen of het substantief op zich iets voorstelt, en wat het kan betekenen in een strafzaak.
.
Iemand die daaromtrent zijn twijfels had, was de Franse pleiter Tixier-Vignancour, die hier eerder aan bod kwam. In een zaak waarbij zijn cliënt de doodstraf riskeerde, pleitte hij in 1956 spottend:
“Het zal volgend jaar, mijne Heren, dertig jaar geleden zijn dat ik de eed heb afgelegd voor de Eerste Kamer van het Gerechtshof van Parijs. Ik kan u verzekeren dat de psychiaters in 1927 veel minder dan vandaag te maken hadden met delinquenten en misdadigers. Een beschuldigde toen moest al manifeste tekenen geven van een mentale stoornis, voor men iemand van Saint-Anne of Villejuif ging lastigvallen. Maar de dag van vandaag! Als de dag van vandaag, Heren, een kiekendief wordt voorgeleid bij de Procureur van de Republiek, die hem de dag daarop wil laten verschijnen wegens betrapping op heterdaad, dan lijkt het te zullen gebeuren, en wij zullen dat in een wellicht nabije toekomst meemaken, dat tussen zijn voorleiding bij de Procureur en zijn verschijning voor de rechtbank, er in het gerechtsgebouw een psychiater van dienst een vaste stek krijgt, om er met zijn rubberen hamertje op de knieën van de kiekendief te tikken. Mijne Heren, wij worden overstelpt door de psychiatrie, wij raken onder de psychiaters bedolven, wij zien het eind niet meer.”
.
Adjectieven weglaten zal alvast geen kwaad doen.

Stukje NIET verschenen in de Knack vandaag
.

6 oktober 2011

Islam en Slavernij







Het hoofdstuk dat ik voor mijn rekening nam in: De Islam, kritische essays over een politieke ideologie




(2010, ASP, Academic and scientific publishers)








Islam en Slavernij






Inleiding






Wie naar het elektronische archief van de befaamde New York Review of Books surft, en daar het woord “slavery” intikt, krijgt een massa hits. Begin dit jaar waren het er 995. Dat is begrijpelijk, want het archief beslaat meer dan vijftig jaar, bevat duizenden boekbesprekingen en essays, en slavernij is een brede en vage term. Behalve in de gewone betekenis van het woord, kan iemand tenslotte ook de slaaf zijn van kansspelen, nicotine, mode, email en duizend andere dingen.
Met het booleaanse commando “slavery AND islam”, blijven er van de kleine duizend nog maar 74 treffers over. Goed 7 percent dus. Als je die nakijkt blijken van die 74 er ongeveer 70 over fenomenen zoals de Black Muslim-beweging in de Verenigde Staten te gaan, een beweging die is ontstaan mede uit de terechte wrok over de plantageslavernij in het christelijke Zuiden van de VS. Met andere woorden: ook deze artikelen behandelen, rechtstreeks ofwel zijdelings, enkel de Europees-Amerikaanse Atlantische slavernij.


Van de bijna duizend artikelen, blijven er hooguit een paar over die het onderwerp behandelen dat hier aan de orde zal zijn: de 15 eeuwen van slavernij in de islamlanden, en het eventuele verband van dit verschijnsel met deze godsdienst of ideologie zelf.


Ook wie andere tijdschriften- of krantenarchieven nakijkt, zal een soortgelijke verhouding aantreffen: enkel bij hoge uitzondering gaat het over de Arabische of islamitische slavernij.


Een westerse leerling zal in zijn lessen geschiedenis ongetwijfeld het een en ander vernemen over de Atlantische slavernij en de befaamde driehoekshandel, maar zeer zelden iets over die andere en oudere slavernij. Een niet-westerse leerling zal meestal helemaal niets vernemen over de islamitische slavernij, en mocht hij toch iets vernemen dan is: “…op een schaarse uitzondering na, alle werk dat door Arabieren en moslims wordt geleverd apologetisch en polemisch van aard.”[1]


Zonder nu al te vervallen in “the numbers game”,[2] en zonder een morele
schaal te gebruiken, zijn nochtans alle moderne auteurs het erover eens dat de
Arabisch-islamitische slavernij zowel een groter tijdvak beslaat, als ook
grotere aantallen slaven betreft.


Wat ook moet opvallen is dat de islamitische slavernij –als zij
überhaupt ter sprake komt– in Westerse geschiedenisboeken en romans vaak
gunstig wordt voorgesteld. Zij zou veel humaner zijn dan de Atlantische ooit
was.


In het Westen, in Engeland, Frankrijk, ook Duitsland en de
Verenigde Staten was er al vanaf de XVIIIde eeuw een groeiende abolitionistische
beweging,
en gaandeweg wist deze de publieke opinie te overtuigen van de immoraliteit van
slavenhandel en slavenhouderij.


Christelijke groepen zoals de Methodisten,
Unitariërs of Quakers speelden hier een pioniersrol, en zij gingen tekeer
tegen de Church of England, die wel heil zag in de slavernij. Zulke groepen
hebben in moslimlanden nooit bestaan. Later werden deze voorlopers gevolgd door vele dichters en
auteurs. Van deze laatsten is wellicht de Amerikaanse Harriet Beecher Stowe (1811–1896)
de belangrijkste, want met haar Uncle
Tom’s Cabin (De Negerhut van Oom Tom) van 1851 bereikte zij miljoenen
lezers, en had ze bijgevolg een enorme invloed op de publieke opinie, zodat
politici niet langer onverschillig konden blijven.


Bij de geletterde Westerse bevolking was romanfictie een sterk
wapen in de maatschappelijke strijd, misschien effectiever dan historisch of journalistiek
werk. Zo dacht bijvoorbeeld ook Multatuli, die de islamitische slavernij goed kende,
en in zijn Havelaar de collaboratie hiermee vanwege de Nederlandse overheid aan
de kaak wilde stellen. Over Beecher Stowe schreef hij:


“Is er logen in de parabel van den zaaier, omdat geen landbouwer
zyn zaad zal uitwerpen op een rots? Of –om af te dalen tot meer gelykheid met
myn boek– mag men de waarheid ontkennen die de hoofdzaak uitmaakt van de Negerhut, omdat er misschien
nooit een Evangeline bestaan heeft? Zal
men tot de schryfster van dat onsterfelyk pleidooi –onsterfelyk, niet om kunst
of talent, maar door strekking en indruk–
zal men tot haar zeggen: ‘ge hebt gelogen, de slaven worden niet mishandeld,
want... er is onwaarheid in uw boek: het is een roman!’ […] Zou haar boek
gelezen zyn, als ze daaraan den vorm had gegeven van een processtuk? Is 't haar
schuld –of de myne– dat de waarheid, om toegang te vinden, zoo vaak het kleed
moet borgen van de leugen?”[3]


Na een definitie van wat slavernij en de status van slaaf
betekenen, en na een korte en onvermijdelijk zeer onvolledige schets van de
Arabisch-islamitische slavenhandel en slavenhouderij, zullen wij bekijken of er
in de ideologie van de islam zelf misschien elementen zitten die hebben belet
dat er in die wereld een abolitionistische beweging op gang kwam, en vervolgens
zullen wij proberen een uitleg te vinden voor de blinde vlek die de meeste Westerse
historici, filosofen, leraren, auteurs en krantenredacteurs vertonen, wat
betreft de grootste mensenhandel in de geschiedenis.














Wat
maakt iemand tot slaaf?






De staat
van slaaf, schrijft de Franse antropoloog Claude Meillassoux, is het resultaat
van een reeks wederwaardigheden die samen een individu, of liever een subject opleveren
dat in het geheel geen aanknopingspunten meer heeft. De slaaf heeft geen afstamming,
geen familiale of vriendschapsbanden, zelfs geen nabuurschap, en is dus rijp voor
uitbuiting.


Olivier Pétré-Grenouilleau
beaamt dit: de staat van slaaf is het tegendeel van verwantschap, en precies
omdat een slaaf geen verwante is, en het ook niet kan worden, heeft hij een
bepaalde geld- of ruilwaarde.[4]


Vreemdelingen die met geweld uit hun eigen gemeenschap
zijn weggehaald, worden makkelijk getransformeerd tot compleet serviele
ondergeschikten. Het trauma van de gevangenneming en de ontworteling gaat altijd
ook met groot fysiek en psychisch lijden gepaard, en bij de slachtoffers ontstaat
een gevoel van machteloosheid en weerloosheid.


Verder wordt de onderworpenheid van de nieuwe slaven
verzekerd, zegt Murray Gordon, door mogelijke of reële lijfstraffen, die een
onvermijdelijk onderdeel zijn van hun conditioneringsproces bij de nieuwe eigenaar.[5]


Abu
al-Faraj b. al-Jawsi (gestorven in het jaar 1201) situeerde zulke bestraffing
in een breder kader: ‘het is passend voor de vrouw om mishandeling door haar
man te ondergaan, net zoals een slaaf dat hoort te doen”[6]


De overgang tot de staat van slaaf wordt vervolledigd
met het verlies van elke persoonlijke identiteit, want de betroffenen worden
gedwongen om een nieuwe naam te aanvaarden, een nieuwe religie en gedragscode. Door de manier waarop zij in de
ontvangende gemeenschap worden binnengebracht, en door de exclusieve en eenduidige
band met hun meester worden zij gedeciviliseerd, eventueel gedepersonaliseerd,
zegt Meillassoux nog.


Deze
processen bepalen het statuut van de slaaf. Dit statuut is origineel, in de zin
dat de slaaf geen andere oorsprong meer kan aanwijzen. Het is zodoende permanent
en blijvend aan de gevangene gehecht.


Als
gevolg van dit initiële en onuitwisbare stigma kunnen slaven, zodra zij aan een
meester toebehoren, voor gelijk welke taak worden ingezet, wat hun leeftijd of
geslacht ook weze, en dit zonder dat uit hun werkvoorwaarden ook een echt of
nieuw statuut zou voortvloeien. Slaven kunnen vrouwelijke of mannelijke taken
verrichten, ongeacht hun eigen geslacht. Zelfs kunnen zij sociale of politieke
en militaire functies bekleden, zonder dat deze promotie in hun opdrachten hen
van het stigma van slaaf kan bevrijden. “Statuut en functie zijn onderscheiden
zaken, die met elkaar niet communiceren.”[7]


Meillassoux,
als neomarxist, maakt nog een nuttig onderscheid tussen de productiewijze die
gebruik maakt van slaven, en deze met lijfeigenen: “…temeer daar Marx en Engels
–en vele andere auteurs– de neiging hebben om deze twee gelijk te stellen”.


Voor hem
zit het onderscheid voornamelijk in de wijze van reproductie van de populatie:
lijfeigenen worden niet op de markt aangekocht, zijn niet aan de meester maar
aan het landgoed gebonden, en reproduceren zich door demografische aanwas.
Bijgevolg moeten zij, tot onderhoud van de volgende generatie, kunnen
beschikken over dat deel van de landbouwproductie dat zijzelf in overschot voortbrengen.
Om nu, altijd volgens Meillassoux, een eenvoudige reproductie te verzekeren –voor
elkeen die de productie verlaat moet een vervanger klaarstaan, terwijl ook
oudere lijfeigenen nog in leven blijven– dient het overschot dat de actieve
lijfeigen populatie produceert minstens gelijk te zijn aan het verbruik van een
even grote populatie die voorlopig niets voortbrengt. Om daarenboven nog een
rente over te laten voor de meesters, is het noodzakelijk dat de productiviteit
voldoende hoog ligt, zodat het onderhoud van de jonge kinderen niet het
volledige overschot opeist. Het rendement moet hier in elk geval hoger liggen
dan bij een slavenmaatschappij. “Daar staat enkel tegenover, dat bij
lijfeigenschap er geen kosten gemaakt worden voor de aankoop van nieuwe slaven.”[8]



Door de
inplanting in een bepaalde landstreek en op een vast landgoed, vertoont een
lijfeigen bevolking grote stabiliteit. Ze leeft daarenboven ook in een
familiale structuur. Die factoren geven aan zulke bevolking mogelijkheden tot
weerstand, die zij ook gebruikt. Revoltes van lijfeigenen zijn een constante in
de feodale geschiedenis; slavenopstanden zijn er weinig. Dit heeft een gevolg
voor de maatschappijordening: “Meer nog dan in een slavenmaatschappij moet de
heersende feodale klasse repressief zijn, bewapend, en gericht tegen het volk.”[9]




Pétré-Grenouilleau
legt het accent anders dan Meillassoux: “Laten wij een kat een kat noemen. Het
woord ‘slaaf’ verwijst naar de vreemdeling die met geweld in een maatschappij
wordt binnengebracht. Daarin bestaat inderdaad, veel meer dan in de aard van de
levensomstandigheden, het onderscheid tussen een lijfeigene en een slaaf.”[10]






Enkele fragmenten en taferelen uit de geschiedenis






Al vanaf
de vroege VIIde eeuw, de tijd van Mohammed zelf –althans volgens
latere islamitische bronnen– werden vanuit verschillende landen slaven
geïmporteerd in de Arabische wereld. In die vroege tijd kwamen de slaven
vanzelfsprekend uit pas veroverde gebieden – uit Egypte, Iran en Noord-Afrika,
Centraal-Azië, Indië en later Spanje.


“De
meesten van deze slaven hadden een cultureel peil dat minstens zo hoog was als
dat van hun Arabische meesters, en door bekering en vrijlating gingen zij al
snel op in de grotere populatie.”[11]


In de
vroege tijden van de islam waren de slaven dus, net zoals dat in Rome en in
Byzantium het geval was, blanken.[12]
Wel was er aan de Oostkust van Afrika al een beperkte, maar groeiende handel in
zwarten, Zanj genaamd.[13]



De IXde
eeuwse Arabische dichter en geograaf Ibn-al-Fakih schrijft: “Van de Westelijke
zeeën komen in het Oosten de mannelijke slaven aan. Romeinen, Franken,
Lombarden. Vrouwen komen uit Rome of Andalusië.”


Aanvankelijk
diende inderdaad Europa als bron van slaven, en zij werden in de moslimwereld
op prijs gesteld als soldaten, concubines en vooral als eunuchen.[14]
Zowel Venetië als Genua verkochten “Slaven”: Georgiërs, Circassiërs en Armenen.
Joodse handelaren boden in moslim-Spanje slaven aan.


De Xde
eeuwse reiziger en geograaf Ibn Hauqal bevestigt eenvoudigweg: “…het beste
artikel dat uit Spanje komt zijn de slaven, meisjes en mooie jongens, die zijn
opgegroeid in het rijk van de Franken of in Galicië. Alle slaaf-eunuchen die
men op aarde vindt zijn uit Spanje aangevoerd, en zodra zij aankomen worden ze gecastreerd.
Daar zorgen de joodse handelaars voor.”[15]


Voor dit laatste is er een verklaring. De islamitische wet verbood
moslims om deze operatie zelf uit te voeren en bijgevolg moest de castratie
door ongelovigen gedaan worden, en wel in hun eigen land. “De eindeloze stroom
van ‘ready made’ ontsekste jongens kwam te voet uit de geboortelanden in Europa
of later Afrika, of zij werden per boot of karavaan aangevoerd.”[16]



Vanuit
de sharia waren er bezwaren tegen castratie, niet enkel omdat de islam
verminkingen verbiedt, maar ook omdat die castratie vaak aanleiding gaf tot
homoseksuele uitbuiting van slaven “die hun jongensachtige en baardloze
voorkomen behielden”.


Seksuele
betrekkingen met deze jonge slaafjes waren dus in tegenspraak met de heilige
wetten, maar ze werden in de praktijk vaak door de vingers gezien.
Noord-Afrikaanse kapers onderhielden echte harems van “mannelijke concubines”,
en ook kwam prostitutie voor.[17]


Tegen de
aankoop van castraten had de wet weer geen bezwaar, en zo zouden later onder meer
de Kopten instaan voor de castratie van zwarte slaven.


De
trafiek van blanke slaven liep sterk terug door het verzet vanuit de Europese
christenheid, die niet langer aanvaardde dat haar volk tot slaaf kon worden
gemaakt, vooral niet door de verachte moslims. Toch duurde het nog tot het eind
van de XIXde eeuw, voor de handel in blanke slaven zo goed als
verdwenen was. Een uitzondering was het Arabisch schiereiland, waar ook in de
XXste eeuw nog blanke slaven en slavinnen voorkwamen.[18]
Kaukasiërs werden nog geruime tijd aangevoerd, over de landbrug tussen de
Zwarte en de Kaspische Zee, en voornamelijk in Aleppo en Mosul verkocht.


In
groten getale kwamen zwarte slaven inderdaad pas later –ook al had volgens de overlevering
Mohammed zelf een zwarte slaaf, of misschien wel meerdere– en zij werden over
verschillende routes massaal de islamitische wereld binnengevoerd. Vanuit
West-Afrika, door de Sahara naar Marokko en Tunesië, vanuit Tsjaad door de Libische
woestijn, vanuit Oost-Afrika via de Nijl tot in Egypte, en over de Rode Zee en
de Indische Oceaan, naar Arabië en de Perzische Golf. Turkse slaven uit de
steppen werden verhandeld in Samarkand en andere moslimsteden in Centraal-Azië,
en van daaruit geëxporteerd naar Iran, de vruchtbare halve maan en nog verder.


Precieze
gegevens hierover ontbreken echter: “Wij weten alles
en nog wat over de Atlantische slavenhandel van de Westerlingen, over die van
de Portugezen van Lissabon en Sao Tomé in de jaren 1520, over die van de reders
van Nantes en La Rochelle in de XVIIIde eeuw, maar van de
Oost-Afrikaanse handel weten wij niets, totaal niets”, schreef nog voor een
paar jaar Jacques Heers.[19]


De laatste tijd lijkt hier enige verbetering te zijn opgetreden, maar
de cijfers omtrent de omvang van de islamitische slavenhandel blijven wankel. Van
de Atlantische handel weten wij inderdaad uit logboeken, handelsregisters en
dergelijke dat er ongeveer 11 à 12,5 miljoen slaven zijn overgebracht naar
Noord- en Zuid-Amerika en naar de Caraïben. De aantallen van de gedeporteerden lagen
in werkelijkheid overigens een stuk hoger, want bij hun inscheping was het
gevaarlijkste stuk van de tocht al voorbij: de grootste mortaliteit trad op bij
de mars door het Afrikaanse binnenland, tijdens het verblijf in wachtkampen aan
de kust, en in de eerste dagen van de overtocht.


“De handel was voornamelijk een moslimbezigheid:
Arabieren gingen ofwel zelf op slavenjacht in de weidse Afrikaanse vlakten, of zij
kochten de slaven van [zwarte] makelaars om ze op hun beurt weer door te
verkopen.”[20]



Vaak werden in één raid grote aantallen slaven gemaakt
door min of meer geregelde legereenheden, bv. ter gelegenheid van een officiële
jihad.[21]


Hoe dat werkte, lezen wij onder meer bij Meillassoux,
die Al-Idrisi (1154)
laat uitleggen hoe bijvoorbeeld de krijgers van Ghiyaro zo’n razzia aanpakten:


“De manschappen
berijden uitstekende kamelen; zij bevoorraden zich met water, marcheren ’s
nachts, komen bij het aanbreken van de dag ter bestemming. Nadat zij hun buit hebben
binnengehaald, keren zij terug met het aantal slaven dat, met Gods toelating,
hun is toegevallen ter verdeling.”[22]


Vaak
echter waren het kleine bendes van particulieren die op slavenjacht gingen. Ook
deze razzia’s vereisten een goede organisatie. Men moest een voldoend grote groep
mannen bijeenbrengen, in staat om minstens één of twee etnische en taalgrenzen
over te steken en vervolgens een dorp aan te vallen, liefst niet te vaak
hetzelfde. Deze
slavenraids werden niet zelden gekenmerkt door primitieve wreedheden tegen de
gevangenen.


“Diegenen
die ongewenst waren of onverkoopbaar, door ouderdom of handicap, werden ter
dood gebracht. Niet zelden gebeurde dat in naam van de religie. […] En al
kunnen de precieze cijfers nooit nog worden achterhaald, de tol van deze jihads
of pseudo-jihads moet geweldig hoog zijn geweest.”[23]


Joseph-M
Cuoq: “Je heb geen idee van de listen en de vindingrijkheid van de Moren als
het er om gaat negers te vangen. Ze gaan met een man of vijftien-twintig op pad,
en houden halt op een mijl van het dorp dat zij willen plunderen. Ze laten hun
paarden in het bos achter, en houden zich schuil bij een bron, bij een pad naar
het dorp, of in de nabijheid van de gierstvelden die door de kinderen bewaakt
worden. Daar blijven zij dagen- en nachtenlang geduldig wachten, plat op hun
buik, en zij kruipen van de ene plek naar de andere. Zodra zij iemand zien,
storten zij zich op hem, stoppen hem de mond en nemen hem mee. Dit gaat des te
makkelijker omdat de jonge meisjes en kinderen in groepjes naar de bronnen en
de velden gaan, en die liggen vaak ver van het dorp verwijderd. Dat maakt de
negers niet wantrouwiger: de moren gebruiken altijd dezelfde listen, en die
slagen altijd. Deze strooptochten leveren hen veel meer kinderen op, dan
vrouwen of mannen. Als zij hun vangst naar de opkopers brengen, naakt vastgebonden
op hun paarden, zijn ze met wonden overdekt, uitgeput van honger en dorst, en
overgeleverd aan de meest wrede angsten.” [24]


De
gevangenen, die bijvoorbeeld bestemd waren voor de markten in Noord-Afrika, werden
vervolgens naar de Sahel (Arabisch voor “kust”) gebracht, en van daaruit ging
de tocht door de Sahara.


Men heeft
het aantal slaven dat jaarlijks de Saharatocht maakte, ingeschat op gemiddeld
12.000. Anderen spraken van 20.000 per jaar, maar dat cijfer wordt veelal
verworpen. Dat een zo groot aantal mensen getransporteerd kon worden, is een
bewijs voor de grote kennis en vaardigheid van de karavaanleiders, die gebruik
konden maken van een netwerk van handelsroutes door het gevaarlijke landschap.
Voor de slaven was de tocht, die gewoonlijk zestig tot zeventig dagen duurde,
een beproeving die velen niet overleefden. Precieze cijfers kunnen er niet
gegeven worden, omdat niet geweten is hoeveel slaven de tocht aanvatten. Uit
een aantal getuigenissen blijkt dat voor elke slaaf die de tocht overleefde, er
onderweg drie of vier stierven. Zij stierven door de hitte overdag, of door de
bittere koude ’s nachts, of door honger, dorst, uitputting en ziektes. Diegenen
die ziek of gekwetst waren, of te zwak om het tempo van de anderen te volgen,
werden op de piste gewoon achtergelaten of terplekke gedood.[25]



Dat er tijdens de tocht door de Sahara drie of vier
slaven stierven voor elke overlevende lijkt overdreven, want de zaak moest wel
winstgevend blijven. In elk geval was de sterftegraad volgens alle auteurs gemiddeld
hoger bij de Oosterse dan bij de Atlantische slaventransporten, en Ralph Austen
schat hem tussen de 6 en 20% in de XIXde eeuw.[26]


Deze hoge tol, zo suggereert Pétré-Grenouilleau, was wellicht
mede het gevolg van de geringe aankoopprijs van de gevangenen, door het grote
aantal razzia’s. De investering was niet bijzonder groot, en grote zorg dus overbodig.
Bijvoorbeeld supplementaire rustdagen, die voor sommigen nodig waren, zouden onvermijdelijk
ook de duur van het traject verlengen, en de risico’s voor de groep als geheel
verhogen. Moraal is niet de eerste bekommernis van slavendrijvers.[27]


In de
loop der eeuwen werden de gevaren er niet minder op. Nog in 1805 kwam een
karavaan van 2000 man en 1800 kamelen om van de dorst, op de route van Timboektoe
naar de zoutmijnen van Teghazza – geen man of dier overleefde. “In de omgeving
van bronnen ligt het vaak bezaaid met skeletten van kamelen en mensen.”[28]

Soms werden karavanen ook
getroffen door epidemieën, en net als schepen moesten zij dan “in quarantaine”
blijven rondzwerven, zonder toegang tot de oases.


Vele trans-Saharaanse
karavaanroutes
leidden naar de zout- en kopermijnen, waar het harde werk door zwarte slaven
werd verricht. Andere waren de bedevaartroutes, die vaak Cairo passeerden.
Naarmate de islam oprukte, konden de slavenhandelaars meer en meer gebruik
maken van de voorzieningen die er ten gerieve van de bedevaarders kwamen, zoals
handelsposten en waterputten.


De
invoer van slaven was inderdaad een routinezaak, zegt weer Meillassoux, want vele
eigentijdse auteurs maken er melding van zonder de indruk te geven over iets
uitzonderlijks te willen berichten: al-Biruni rond 1050, al-Zuhri rond
1154-1161, al-Sharishi rond 1223, Ibn Khaldun rond 1375.


Bij een
bepaalde reis die hij maakte, van Takedda naar Tuat, merkt Ibn Battuta (XIVde
E.) terloops op dat de karavaan waar hij mee reist, zeshonderd slavinnen
meevoert. Die opmerking is daarom interessant, omdat zij aantoont wat voor
capaciteit een volgens Ibn Battuta heel gewone karavaan aankon.[29]


In 1416
signaleert al-Makrisi dat er “een karavaan uit Takrur kwam, voor de bedevaart, met
1700 slaven, mannen en vrouwen, en een grote hoeveelheid goud”, bestemd om in
Mekka verkocht te worden. “Zelfs al zouden deze auteurs elkaar napraten, dan
nog zouden ze dat niet doen als niet ook de feiten zich herhaalden.”[30]


Over de aantallen slaven die buitgemaakt werden en
verhandeld, in de veertien of vijftien eeuwen van de islam, bestaat zoals
gezegd grote onzekerheid. Pétré-Grenouilleau en Clarence-Smith citeren ter verklaring van deze
onzekerheid onder meer de historica Janet J. Ewald, die zegt dat de Oosterse
slavernij veel diffuser verliep, complexer was en veel ouder dan de Westerse,
wat volgens haar weer aanleiding gaf tot een eveneens “diffuse kennis”. “Maar vooral” zegt zij nog, “heeft deze
slavernij nooit, zoals in het Westen wel het geval was vanaf de XVIIIde
en XIXde eeuw, de aandacht van moslimintellectuelen getrokken.”[31]


Een
misdadige mentaliteit kan inderdaad onopgemerkt blijven, en tot de volslagen
normaliteit behoren, zoals in een ander verband ook Hannah Arendt ons leerde.


Elke grote stad had een “tentoonstellingsplein”
(ma’rid) of slavenmarkt, gewoonlijk aangeduid als suq erraqiq. Slaven werden
aangeduid als “koppen” (ru’us raqiq), een term die ook voor het vee werd gebruikt.
De slavenmarkt in de IXde eeuwse Egyptische stad Samarra werd
beschreven als een uitgestrekte vierhoekige ruimte, doorsneden met gangen, en
afgeboord met lage huizen. De slavenverkoper, gewoonlijk aangeduid als
“importeur” (djallab), of “veeverkoper” (nakhhas), bracht de slaven naar de
open markt waar zij aan het publiek ter keuring werden aangeboden. Slaven van
betere kwaliteit werden vaak in private huizen verkocht, of door bemiddeling
van hoog aangeschreven verkopers. Jonge attractieve vrouwen, die als concubines
gegeerd waren, konden in de regel in privéwoningen geïnspecteerd worden.[32] Hetzelfde gold voor
eunuchen, die tegen een veel hogere prijs van de hand gingen dan normale
mannelijke slaven.


Een bekende hadith (overlevering) waar vaak naar wordt
verwezen, is de uitspraak dat de slavenverkoper “de slechtste van alle mensen
is”. Misschien is, alle verhoudingen in acht genomen, de afkeer die hieruit
spreekt te vergelijken met de roep die veeverkopers ook bij ons soms hebben,
omdat weinig mensen alle details van hun beroep wensen te kennen. Maar
moslimgeleerden, beslagen in de casuïstiek, hebben er altijd op gewezen dat volgens
de heilige teksten weliswaar de verkoop van slaven verwerpelijk was, maar dat
er met de aankoop niets mis is.


Aanvankelijk, dat wil zeggen tot 1970 ongeveer, hield
het Westerse historisch onderzoek het nog op 11 à 12 miljoen betroffenen in deze
Arabisch-islamitische handel. Op een klein percentje na was dit getal gelijk
aan de Atlantische handel, merkte een onderzoeker schamper op.


Naarmate er meer onderzoek werd gedaan, stegen echter de
geschatte aantallen. Patrick Manning gaat uit van minimaal 14 miljoen eenheden.[33] De historicus Ralph
Austen, volgens velen de uitgesproken specialist van dit cijfermateriaal, sprak
van 17 miljoen.[34]
Bij Chebel lezen we: “Als ik de schattingen bij elkaar neem, die de auteurs
voor de veertien eeuwen van de islam naar voren hebben gebracht, voor elk type
van slavernij, dan kom ik aan een totaal van tussen de 21 en 22 miljoen slaven.”[35]


Er worden ook nog grotere getallen genoemd, maar laten
we “the numbers game” over aan de onderzoekers, die stilaan en langzaam toegang
krijgen tot enig archiefmateriaal. De meeste bronnen blijven echter tweedehands, of zelfs
ontoegankelijk, betreuren alle auteurs.


“De grootste mensenhandel in de geschiedenis”: daar is intussen iedereen
het over eens. Weinigen zullen de uitspraak van de Franse
historicus Henri Brunschwig nog ernstig nemen, toen die beweerde: “De oude
Aziatische of trans-Saharaanse slavenhandel, wat de grootte ervan ook was,
lijkt meer een emigratie met de druppelteller te zijn geweest, als we hem
vergelijken met de geregelde en ononderbroken stroom die meer dan drie eeuwen
lang Afrikanen naar de Amerika’s bracht.”[36]






Had de Islam als maatschappijmodel een
bepalende invloed?












O gij die gelooft


houdt niet voor verboden


de deugdelijke dingen


die God u heeft
veroorloofd.


(Koran V, 87-90)






God heeft sommigen uwer


boven anderen begenadigd


in levensonderhoud


doch niet geven zij die


begenadigd zijn


hun onderhoud weder


aan wat hun rechterhanden


bezitten[37]


zodat zij daarin gelijk
zijn.


Ontkennen zij dan de


weldaden Gods?


(XVI, 73)






De bestraffing van hun Heer


is niet iets waarvoor zij


veilig zijn


die hun eerbaarheden


wél bewaren


alleen niet jegens hun


echtgenoten


en wat hun rechterhanden


bezitten[38]


want dan zijn zij niet te
laken.


Doch wie daarenboven


nog begeerte hebben


dat zijn de overtredenden


(LXX, 28-31) (ook XXIII,
1-7)











Zoals
Etienne Vermeersch opmerkte[39]
moeten noch de joden noch de christenen hoog van de toren blazen wat slavernij betreft,
want in hun heilige boeken, zoals in die van de moslims, komen
er passages voor die bezwaarlijk anders dan als immoreel bestempeld kunnen worden.



Voor mohammedanen is de betekenis van teksten echter
heel verschillend van wat –een aantal uitzonderingen daargelaten– joden of
christenen er in deze tijd nog onder verstaan. Bovendien, zoals Jacques Heers ons
waarschuwt: “Wij weten allemaal dat wie bij de studie van samenlevingen zich houdt
aan wat er in de teksten geschreven staat, zonder de praktijk te bestuderen,
een zeer slechte methode gebruikt.”[40]


Wat nu die praktijk betreft echter, blijft de islam in
morele zin ver achter bij de oudere “godsdiensten van het boek”, tenminste wat
de laatste eeuwen betreft.


Onder de islamitische wet zijn er twee voorgeschreven
manieren om slaven te maken. De ene is zoals gezegd de jihad, of heilige
oorlog, en de tweede is de afstamming. Kinderen geboren uit slaven zijn zelf
ook slaaf. Door deze twee methoden was het enerzijds mogelijk om zowel veel
slaven te hebben, als tegelijk ook te verzekeren dat enkel niet-moslims slaaf
gemaakt werden.


De eerste methode, de jihad, is een praktijk die
alleen in de islam bekend is.


Een jihad kan theoretisch enkel gevoerd worden als het
doel daarbij is om de islamitische levenswijze en wetten veilig te stellen en
te verbreiden. Alle andere vormen van oorlog (harb), waarbij bv. moslim tegen
moslim in het strijdperk zou treden, zijn uit den boze. Zij worden als brutaal en
zondig beschouwd, omdat zij enkel aardse belangen dienen.[41]


Een jihad is dus geen gewone plundertocht van rovers en wettelozen, maar
een oorlog die vooraf is goedgekeurd of zelfs aanbevolen door de religieuze
leiders. Minstens in naam moet geloofsverbreiding het hoofddoel zijn. Dat het
om een “heilige oorlog” gaat blijkt ook hieruit: een vijfde van de buit, “het
godsdeel”, behoort naar weeskinderen, armen en “reizigers” (bedoeld wordt: bedevaarders)
te gaan.


Volgens de islamwet kon een moslim dus nooit een
geloofsgenoot tot slaaf maken; die status was voorbehouden voor ongelovigen en
heidenen. Dit verbod had zijn oorsprong ongetwijfeld in de oudtestamentische
wet, volgens welke het Israëlieten verboden was om andere Israëlieten tot slaaf
te maken.[42]



Het
verbod om medemoslims tot slaaf te maken werd echter al snel hinderlijk, als
gevolg van de grote gebiedsveroveringen en de snelle islamisering van
omliggende landstreken.[43]


Wat wel
nog kon, was “slechte moslims” slaaf maken. De islamisering was soms oppervlakkig
en gebrekkig, en dan bleven oude rituelen vaak in gebruik. De Engelse ontdekkingsreiziger
Denham schreef in de vroege jaren 1870, dat het voor slavenjagers vaste regel
was om volkeren te beschuldigen van afvalligheid, om hen alsnog gevankelijk te kunnen
afvoeren.[44]
Aan deze handelwijze zaten ook racistische kantjes, en niet enkel religieuze,
want het ging in zulke gevallen altijd om zwarten, nooit om “witten”
(Arabieren). Van de kalief Omar zou het woord zijn: “Een Arabier in eigendom
houden is ongeoorloofd”.


Geen enkele morele verwerping kleefde er aan de
slavernij, want de koran keurde deze goed. Jihads worden ook volkomen
complexloos beschreven: “Zij
namen talloze mooie jongens en meisjes gevangen, staken de dorpen van de
ongelovige honden in brand.”[45]


Nog in de loop van de XIXde en XXste
eeuw, had de beslissing van de meeste Arabische staten om de slavernij
gaandeweg af te schaffen, weinig van doen met overwegingen van ethische aard.
Grote druk van de Westerse mogendheden, de introductie van een geldeconomie, en
het inzicht dat de instandhouding van de slavernij de Arabische landen voorgoed
zou weren uit de beslissingsorganen van de internationale gemeenschap geven een
betere verklaring voor hun politieke intentieverklaringen.


“Dat slavernij en slavenhandel een inherent kwaad
waren, en om die reden afgeschaft dienden te worden, waren gedachten die bij
Arabische staatshoofden of hun gevolg niet opkwamen. […] het eeuwigdurende karakter van deze sociale
instelling berustte uiteindelijk op religieus geïnspireerde waarden – een
standpunt dat weinig Arabieren wilden betwisten. […] In zo’n moreel klimaat
gaven slavernij noch slavenhandel ooit aanleiding tot een publiek protest of
een crise
de conscience.”[46]


Nochtans had Mohammed volgens de overlevering de gelovigen
ertoe aangespoord om slaven vrij te laten. Manumissie was zelfs een manier om
zonden uit te boeten, en Mohammed zelf –zeggen de vrome teksten– wilde deze
regel in praktijk brengen met zijn eigen slaven, maar zij weigerden de
vrijlating. Er zijn in de geschiedenis enkele moslimgeleerden geweest, die deze
intentie van Mohammed wilden zien als een aanmoediging om ook het instituut zelf
van de slavernij geleidelijk af te schaffen. Zij vonden geen gehoor.


Veel overtuigender is het argument dat Mohammed de
slavernij juist legitimeerde door er de morele autoriteit van de islam aan te
verlenen. Sir William
Muir noteerde dat de profeet “door ze losser te maken, de ketenen beter
vastsloeg.”[47]


Zelfs vonden velen de aanmaning van de profeet juist
een reden om de slavernij te behouden, aangezien men moslims de kans niet mocht
ontnemen om goede daden te stellen, en men de slaven ook gelegenheid moest
geven om de islam te leren kennen.


In 1911 publiceerde het Syrische blad al-Haqa'iq een artikel van
zekere gezaghebbende Muhammed Ragheb. Deze schreef dat als god had gewild dat
de slavernij werd afgeschaft, hij zijn intentie zou hebben gereveleerd. De
Europeanen waren er volgens hem enkel op uit om verdeeldheid te zaaien onder de
moslims, en de uitbreiding van de islam door bekering tegen te gaan, wat elk
jaar ongeveer 100.000 mensen de kans op eeuwige redding ontnam.[48]

Nog in 1977, toen generaal Zia ul-Haqq de macht greep in
Pakistan, en er de sharia invoerde, grepen sommigen de gelegenheid aan om te
zeggen dat de aanbeveling om slaven de vrij te laten "betekent dat de
slavernij niet kan worden afgeschaft, want in dat geval wordt aan komende
generaties de gelegenheid ontzegd om de deugdzame daad van de vrijlating te
stellen."[49]

Volgens koran en traditie bleef manumissie wel beter
voorbehouden voor moslimslaven, niet voor diegenen die buiten het geloof
bleven. Dat er überhaupt moslimslaven waren, kwam inderdaad door bekering. Als
een slaaf de geloofsbelijdenis aflegde, bracht dit immers niet zijn vrijlating
mee.


In
de wettelijke bepalingen (fatwa’s) die de Marokkaan Ahmad al-Wancharīsī in de
XVde eeuw verzamelde vindt men een antwoord op de vraag of het is
toegestaan om een zwarte slaaf te kopen of te verkopen, als deze zegt moslim te
zijn. Het antwoord hierop luidt, dat weliswaar enkel een ongelovige tot slaaf
mag worden gemaakt, maar dat, als er onzekerheid bestaat over het moment waarop
de slaaf zich heeft bekeerd, de verkoop of het bezit van de man of vrouw niet
betwijfeld mag worden. Hij voegt daaraan toe dat het statuut van slaaf een
“vernedering” is, te wijten aan ongeloof, “huidig of verleden”. Of zo iemand wordt
vrijgelaten hangt enkel af van de wil van de meester, al verhoogt bekering wel
de kans daartoe.[50]



Waar
vrijlating actief werd bevorderd, bijvoorbeeld in de overwegend christelijke
Balkanlanden, gebeurde dat enkel met slaven die zich tot de islam bekeerden,
waardoor de aangroei van de vrije moslimbevolking in die streken bevorderd
werd.[51]



Manumissie was ook enkel een aanbeveling, zeker geen verplichting:
aalmoezen geven (sadaqa) was te verkiezen boven het vrijlaten van een slaaf
(‘itq). Sadaqa werd beloond met kwijtschelding van de verdoemenis. Ook de geloofsbelijdenis
(er is maar één god) stond hoger aangeschreven. Zulke bevestiging, tienmaal
herhaald, kwam overeen met de bevrijding van vier slaven. “Deze uitstekende
mogelijkheid droeg ertoe bij dat menige slavenhouder meer tijd doorbracht met
het aanroepen van Allah, en met “symbolische vrijlatingen”, dan met het
daadwerkelijk vrijlaten van een of twee slaven.”[52]


De vrijlating van een slaaf mocht dan een verdienstelijk
gebaar zijn, er werd niet afkeurend gedaan over het tot slaaf maken van een
vrije man of vrouw. Een tegenstelling tussen devotie en slavenhouderij is er ook
nu nog niet: “Dat slavernij zo lang meeging in de moslimwereld –Saoedi-Arabië
schafte ze pas af in 1962, en Mauritanië zelfs in 1982­– is zonder twijfel te
wijten aan de diepe verankering ervan in de islamitische wet.”[53]


Niettemin heeft elke samenleving, dus ook een
islamitische, een bepaalde vorm van morele justificatie nodig als de bevolking
in haar geheel betrokken moet worden bij gruwelijkheden, zoals de slavernij er
een is. Ook in een slavenmaatschappij willen zowel verkopers als kopers zich
kunnen beroepen op een bepaalde legitimiteit.


Religie of ideologie moeten dan soelaas brengen, waar
de gewone menselijkheid zich geschokt zou kunnen voelen, want ook al is er in
elke fase van de slavernij –gaande van gevangenneming over transport, tot
verkoop en exploitatie– telkens maar een klein aantal betrokkenen: toch is op
den duur zo’n maatschappij als geheel betrokken, en heeft zij dus nood aan een
ideologisch apparaat.


De slaven een deel van hun menselijkheid ontzeggen,
hen in een bepaalde subcategorie onderbrengen kan dan helpen, en ook al is de
koran op zich niet racistisch, en zelfs al gaat de joodse bijbel volgens de
islamitische leer door voor “vervalst”, een religieuze rechtvaardiging vond men
toch in Genesis,
waar Noah een vloek uitspreekt over zijn zoon Cham en diens afstammelingen
(Kanaan), omdat Cham zijn dronken vader naakt had gezien en hem bespot had.[54]


“Het
volstond nu, en de moslims waren de eersten om dat te doen, om alle zwarten tot
afstammelingen van Cham te verklaren,[55]
en men kon hen allemaal als potentiële slaven zien. De Westerse christenheid
heeft deze “vloek van Cham” pas later overgenomen, om haar eigen slavenhandel
theologisch te verrechtvaardigen.”[56]



Behalve
religieuze, kunnen dus ook puur racistische overwegingen dienen, en zodoende
ontwikkelde zich, tegelijk met de slaven- en bedevaartsroutes in de
richting van Arabië, ook een racisme ten opzichte van speciaal de zwarten.[57]


Daar zijn talloze voorbeelden van te geven. Bekend is
de hadith waarin de profeet zegt dat “een zwarte die honger heeft steelt, en een
die gegeten heeft hoereert”. Ongetwijfeld legt de hadith een bestaand Arabisch
spreekwoord eenvoudig in de mond van Mohammed, een spreekwoord dat trouwens nu nog
leeft: Ka’l-Zanjī in
jā’a saraqa wa’in shabi’a zanā.[58]


De XIIIde eeuwse geleerde Naşīr al-Din Tusi
merkt op dat de Zanj zich van de dieren slechts onderscheiden “doordat hun twee
handen de grond niet raken”. Bovendien, voegt hij toe: “velen hebben al
opgemerkt dat een aap sneller leert dan een Zanj, en over meer verstand
beschikt.”[59]


Specifieker
over Zanj negerinnen weet Ibn Bûtlan (?1000-1063) een en ander:


“Zij
vertonen allerlei kwade neigingen en hoe zwarter ze zijn, des te lelijker en
des agressiever zijn hun tanden. Ze kunnen maar voor weinig dienen en hun
kwaadaardige temperament is hen de baas. Hun obsessie is het om alles kapot te
maken. Tegenover hun banale en grove voorkomen staat wel een talent om te
zingen en te dansen… Zij hebben de witste tanden van alle volkeren omdat zij veel
speeksel produceren, en hebben veel speeksel omdat hun spijsvertering slecht
is. Zwaar werk kunnen ze best aan, maar hen als vrouw benaderen geeft geen
plezier, door de geur van hun oksels en de grofheid van hun lijven.”[60]


In de XIVde eeuw aarzelde de grote Ibn
Khaldoun niet om te schrijven dat “in de regel de negervolkeren slavernij zeer
dociel aanvaarden, omdat zij weinig bezitten van alles wat typisch menselijk
is, en eerder de kenmerken vertonen van redeloze dieren”.[61]


Natuurlijk
zijn er ook buiten de islamitische wereld talloze zulke uitspraken te vinden,
maar ze tonen wel aan dat de islam niet vrij is van racisme, zoals vaak wordt
beweerd, overigens niet enkel door de mohammedanen zelf.


De diepe verankering van de slavernij in de islamideologie,
blijkt uit alles. Zo waren de heilige steden Mekka en Medina altijd grote
slavenmarkten. Ook de “hadj”, de bedevaart was en is vaak nog, een dekmantel
voor slavenhandel. De Volkenbond, waar
Saoedi-Arabië aansluiting bij zocht, klaagde eind jaren 1920 nog aan dat de
bedevaart een van de grote bronnen van de slavenhandel was.[62]

In een beroemde redevoering voor het Hogerhuis (14
juli 1960)[63]
sprak Lord Shackleton over het “onafgebroken
voortbestaan van slavernij, vooral in Afrika en Arabië”:


“Een
Franse dominee ging na geruchten over slavernij in Frans Afrika op onderzoek
uit, en hij bracht in 1955 rapport uit over wat hij had gevonden. Bij zijn
rapport zat een bericht van de Franse ambassadeur in Saoedi-Arabië. Deze
beweerde dat slavenhandelaars in Saoedi-Arabië Afrikaanse gezanten naar Afrika
uitstuurden, om slaven te werven. Zij deden zich daar voor als
moslimmissionarissen, en boden Afrikanen aan om een gratis bedevaart naar Mekka
te maken, want, zegden zij, die werd betaald door rijke moslims die op deze
manier boetedoening zochten voor hun zonden. Vele Afrikanen zijn de laatste
jaren op die manier in de val getrapt. Bij hun aankomst in Saoedi-Arabië worden
zij gearresteerd omdat zij het land binnenkomen zonder geldig visum. Ze worden
gevangen gezet en aan de slavenhandelaars uitgeleverd. De Franse ambassadeur
schatte hun aantallen in op enkele honderden per jaar. […] Er is inderdaad een
massa bewijsmateriaal, ook van dezelfde bron afkomstig, betreffende Afrikaanse
moslims die de bedevaart maken, vergezeld van een aantal dienaars die zij bij
hun aankomst verkopen, en als levende traveller’s
cheques gebruiken.”


Ook
later nog werden er Toearegs gesignaleerd die enkele slaven verkochten om
tegemoet te komen aan de kosten van hun pelgrimstocht.[64]


Ook
Malek Chebel schrijft:


“Nog in
de jaren 1980 rapporteerden vele reizigers het voortbestaan van deze
praktijken, zichtbaar door de aanwezigheid van eunuchen, die op de heilige
plaatsen de zware taak hebben om de mannen en vrouwen gescheiden te houden, en
te waken op de goede zeden van de bedevaarders.”


Nog rond
de laatste eeuwwisseling was dit zo:


“De prinselijke
stad Ta’if, bijgenaamd ‘het paradijs van Arabië’ of nog ‘de tuin van Mekka’, op
een honderdtal kilometer van de heilige stad, kan erop bogen ook vandaag nog
een groot aantal slaven te tellen. […] Hetzelfde geldt voor de havenstad
Djedda, voor Ryad, de politieke hoofdstad van het land, en zelfs voor de
preutse steden Medina en Mekka, waar een korps van eunuchen werd gesignaleerd
en gefotografeerd, nog geen tien jaar geleden.”[65]


En ook
al had de profeet de vrijlating van slaven misschien aanbevolen, zelfs onder
grote druk van de Westerse landen was afschaffing van de slavernij als zodanig
nauwelijks mogelijk.


Vanuit
het oogpunt van de moslims namelijk, is het verbieden van wat God heeft
toegelaten een bijna even grote overtreding als het doen van wat hij verboden
heeft – en slavernij was, zoals wij hebben gezien gereglementeerd en toegelaten
door de heilige wet.


William
Gervase Clarence-Smith gaf ons in 2006 een beknopt overzicht[66]
van de bevindingen inzake de samenhang tussen islam en slavernij waar Westerse
onderzoekers in de loop van bijna twee eeuwen zoal toe gekomen zijn:


Etienne Berlioux was van oordeel
dat islam en slavernij één en hetzelfde waren. Thomas Hughes dacht dat ‘de afschaffing
van de slavernij de codes van de mohammedanen in hun fundamenten zou treffen’.
Voor Lucy Garnett was slavernij ‘onontbeerlijk voor een systeem’ dat op de
harem gebaseerd was. David Margoliouth verzekerde boudweg dat ‘de gedachte aan
afschaffing van de slavernij nooit was opgekomen in het hoofd van de profeet’.
Tussen de twee wereldoorlogen verklaarde Robert Roberts ‘dat er in het geheel
niets is in de islam, dat naar de afschaffing van die vloek neigt’. Garret
DeJong was van oordeel dat ‘de afschaffing van de slavernij de omverwerping van
heel het systeem van de islam zou inhouden’.


Ook eigentijdse auteurs zitten op
die lijn. John Hunwick en Eve Troutt Powell beweren met klem dat ‘er nooit
sprake was van enige formele beweging voor de afschaffing van de slavernij, of
zelfs voor de beteugeling van de slavenhandel in moslimlanden.’ Rodney Stark
affirmeert dat ‘het fundamentele probleem waar moslimtheologen voorstaan in
verband met de moraliteit van slavenhouderij, is dat Mohammed slaven kocht,
verkocht, buitmaakte en bezat’. Patricia Risso houdt vol dat ‘omdat de koran
het instituut van de slavernij goedkeurt, geen menselijke wet dit kan
afschaffen.’ Historici van Afrika en Zuidoost-Azië beamen dit laatste.


Paul Lovejoy zegt: ‘strikte
naleving van wet en traditie sluiten de idee van afschaffing uit’. Suzanne
Miers en Richard Roberts stellen dat ‘afschaffing geen eigen Afrikaans concept
was …complete afschaffing was een West-Europese idee die haar oorsprong vond in
de XVIIIde eeuw en in de ontplooiing van het kapitalisme’. Anthony
Reid was van mening dat de afschaffing van de slavernij in islamlanden ‘weinig
van doen had met een ”groeiende gevoeligheid” van het morele bewustzijn.’


De
sterkste tegenstand tegen hervormingen kwam uit conservatief-religieuze hoek,
meer bepaald vanuit de heilige steden Mekka en Medina: “Dat de heilige mannen en de heilige steden opdoken als de laatste
verdedigings­bastions van de slavernij is hoogstens een schijnbare paradox. Zij
hielden een instituut hoog dat geheiligd was door de schrift, de wet, en de
traditie, en dat in hun ogen noodzakelijk was om de sociale structuur van een
moslim­samenleving in stand te houden.”[67]


De afschaffing van de slavernij werd algemeen gezien als een
Westers complot dat het geloof probeerde te ondermijnen, om op die manier de
islamitische landen te onderwerpen, en des te meer “…bestond er een behoefte
aan slaven, om de geleerden tijd en gelegenheid te geven zich te concentreren op
studie en gebed.”[68]

Illustratief voor de samenhang tussen
islam en slavernij is nog het antwoord dat de sultan van Marokko in 1842 gaf
aan de Britse consul, toen die informeerde naar de maatregelen die eventueel
al genomen waren tegen de slavenhandel in zijn land. Uit zijn antwoord sprak een
onbevangen verwondering: “…de handel in slaven is een zaak waar alle sekten en
landen zich altijd bij hebben kunnen vinden, al sinds de tijd van Adams zonen …tot op de dag van vandaag.” De sultan verklaarde verder
dat hij “…geen weet had van een wettelijk verbod binnen welke sekte ook, en dat
niemand die vraag hoefde te stellen, want het antwoord was voor iedereen van
hoog tot laag duidelijk, en vroeg om niet meer bewijzen dan het daglicht.”[69]










Waarom sloot
de Westerse geschiedschrijving hier een oogje?






De
geschiedenis van de Arabisch-islamitische slavernij heeft, zoals gezegd, in de betrokken
landen nooit op grote aandacht kunnen rekenen. Geschiedschrijving in het
algemeen heeft er een verdacht reukje want de theologen zien er een mogelijke
concurrent in. Theologie ­–laat staan theocratie– en wetenschap zijn kwade
vrienden. “Enkel wat bijdraagt aan de bloei van de islam, mag als geschiedenis
gelden.”[70]


Verwonderlijk
is wel dat de Westerse geschiedschrijving evengoed in gebreke is gebleven. Men
mag zelfs zeggen dat tot de jaren zeventig van de vorige eeuw wetenschappelijk
onderzoek vrijwel onbestaande was.


Ongetwijfeld
waren er factoren van puur praktische aard, die historici hebben
ontmoedigd om onderzoek te doen naar de slavenhandel en de slavenhouderij in de
moslimwereld. Alle auteurs betreuren het gebrek
aan documenten, persoonlijke getuigenissen en betrouwbare gegevens. “Overheidsarchieven
betreffende de slavenhandel zijn er simpelweg niet, of ze zijn niet
toegankelijk.”[71]


Er zijn
echter nog andere redenen voor de merkwaardige stilte bij Westerse historici,
die door Murray Gordon zelfs een “samenzwering van stilte” is genoemd.


Bij Bernard
Lewis lezen wij: “Misschien de belangrijkste reden voor het gebrek aan
wetenschappelijk onderzoek naar de islamitische slavernij, is dat het onderwerp
extreem gevoelig ligt. Dit brengt mee dat het voor een jonge onderzoeker
moeilijk, en soms professioneel gevaarlijk is, om zijn aandacht hieraan te
wijden. […] De islamitische slavernij blijft een obscuur en tegelijk erg
gevoelig onderwerp, en de enkele vermelding ervan wordt vaak gezien als een
bewijs voor slechte bedoelingen.”[72]


Ehud Toledano
schrijft ongeveer hetzelfde: “Mijn eigen oordeel –en dat van anderen– is in de
loop van de laatste twee decennia geëvolueerd. In de vroege jaren 1980, toen
mijn eerste werk over de beteugeling van de Ottomaanse slavenhandel verscheen,
was ik mij scherp bewust van de gevoeligheid van dit onderwerp, en zocht ik
actief naar formuleringen die geen van mijn lezers zouden beledigen.”[73]


Zonder
dat iemand hen deze aanvankelijke voorzichtigheid kwalijk mag nemen, geven
zulke bekentenissen toch een bijzondere invulling aan het adagium “sine ira nec
studio”, dat alle historici van Tacitus hebben meegekregen.


Olivier Pétré-Grenouilleau geeft, in een artikel van
2003,[74] enkele redenen aan voor
de merkwaardig tactvolle houding van de Westerse historici. Eén ervan noemt hij
“la légende dorée”.[75]


Deze mooie legende bestaat erin, dat zowel de duur als
de omvang als de wreedheid van de Arabisch-islamitische slavenhandel geminimaliseerd
worden. De legende is van puur Westerse makelij en diende Westerse doeleinden:
in de XVIIIde
eeuw prezen de Filosofen van de Verlichting graag de islam, die zij in scherp contrast
met het christendom tekenden. De islam kende immers geen priesters, en volgens
hen ook geen inquisiteurs en andere vervolgers. Dit geïdealiseerde islambeeld
was voor hen een stok om Westerse tekortkomingen mee te slaan.


Ook de Europese
joden speelden hier een rol. In de vroege XIXde eeuw waren zij nog
maar pas (en partieel) geëmancipeerd, en beriepen zich graag op een
legendarisch gouden tijdvak in het Moorse Spanje, waar een volkomen tolerantie en
symbiotische harmonie hadden geheerst.[76]
Dit idyllische beeld van Andalusië leeft ook nu nog sterk, en men hoort het
vaak herhalen.[77]


Nochtans
had bij de islamitische tijdgenoten zelf van de Xde tot de XIIIde
eeuw Andalusië nooit speciaal aanzien genoten. Het zwaartepunt van hun cultuur
lag elders: “In het begin van de XVIde eeuw maakt Al-Maggari nog
even melding van Andalusië, maar daarna was er in de traditionele Arabische bronnen
geen sprake meer van. De ‘grandeur’ is een mythe, waarvan men het ontstaan kan
terugbrengen tot de XIXde eeuw”, zegt Marc Ferro. De ontdekking van
deze grandeur was “het werk van de Engelsen, die Al Maggari toen opnieuw
uitgaven, en ook melding maakten van de ‘tolerantie’ van de Arabieren, een
overdreven oordeel ongetwijfeld, dat evenwel school heeft gemaakt, vooral omdat
het lot van de joden er beter in leek dan hetgeen zij in de christenheid aan
vervolgingen moesten verduren.”[78]


Een
tweede reden die Pétré-Grenouilleau geeft voor het merkwaardige stilzwijgen van
de Westerse historici, is de notie van het “achtergestelde Zuiden”, zwart zowel
als Arabisch, dat solidair moet zijn tegenover het “ontwikkelde Noorden”. Hij noemt
dit een “ideologische perspectief­vervorming”, want de verschillen tussen de
rijke oliestaten en de arme Afrikaanse landen geven weinig aanleiding tot
solidariteit.


Murray
Gordon noemt nog een andere perspectiefvervorming, meer van literaire aard, die
echter ook ideologische implicaties heeft.


De trans-Saharaanse handel, en de handel over de
Indische Oceaan, roepen namen op van zulke exotische plaatsen als Kilwa, Zanzibar,
Fezzan, Sur, Tripoli, Alexandrië, Timboektoe, Kairouan. Voor Westerlingen zijn
dat sprookjesnamen. “Dat er slavernij zou voorkomen op zulke plekken kan nauwelijks
hun verontwaardiging wekken. Zulke praktijken maken immers deel uit van de
sprookjes van Duizend-en-een-nacht, en die mythes hebben tenslotte gezorgd voor
wat hier bestaat aan kennis over die plaatsen en beschavingen.”[79]


Sommige
auteurs gingen erg ver in het verdedigen van de slavernij. Soms werd slavernij –islamitische, maar ook Atlantische–
zelfs vergoelijkt en beschreven als ronduit gunstig voor de slaven zelf.


Beroemd is hier wat Hegel zei in zijn Vorlesungen über die Philosophie der Geschichte, die hij hield in
de jaren 1821 tot 1823, en waarin hij enkel de Atlantische slavernij noemt:


“De negers vertonen een volkomen verachting voor de mens… de
waardeloosheid van mensen grenst voor hen aan het ongelooflijke; tirannie
ervaren zij niet als een onrecht, en mensenvlees eten wordt als normaal
beschouwd en komt algemeen voor… De negers zien hierin niets ongepasts voor
henzelf… Want het is een hoogtepunt voor de koningen als zij hun gevangen
vijanden, of ook hun eigen onderdanen verkopen, in zoverre dat de slavernij
zelfs meer menselijkheid heeft gewekt bij de negers. De lering die wij trekken
uit deze toestand van slavernij bij de negers… is die welke wij kennen uit de
Idee, dat de natuurlijke toestand zelf er een is van absoluut en veralgemeend
onrecht. Elke overgangstoestand tussen deze toestand en de realisatie van een
behoorlijke staat kent evengoed nog momenten en aspecten van ongerechtigheid…
Zoals zij nu voorkomt in de staat, is zijzelf een moment van vooruitgang… een
moment van opvoeding, een manier om deelachtig te worden aan een hogere
zedelijkheid, en de daarmee samenhangende beschaving. Slavernij op zich is een
onrecht, want vrijheid behoort tot het wezen van de mens, maar daartoe moet hij
eerst tot rijpheid komen. Bijgevolg is de geleidelijke beëindiging van de
slavernij adequater dan haar plotse afschaffing.”[80]


Bij de grote
Nederlandse Arabist Christiaan Snouck Hurgronje lezen we een echo hiervan (in “Über
seine Reise nach Mekka” van 1887): “…de publieke opinie in Europa is, wat
betreft moslimslavernij, misleid door de verwarring tussen Amerikaanse en
Oosterse omstandigheden … De werkelijkheid is, dat voor de meeste slaven hun
ontvoering een zegen was… Zijzelf zijn ervan overtuigd dat pas de slavernij hen
tot menselijke wezens heeft gemaakt… Alles bij elkaar, en de situatie kennende,
is wat mij betreft de anti-slavernijcampagne in de hoogste mate inconsequent.”[81]


Ook getuigenissen
zoals die van Arabische prinses Emily Ruete[82]
hadden grote invloed in het Westen. In haar memoires schreef ook zij dat men de
Oosterse slavernij niet mocht vergelijken met de Amerikaanse, want “eens zij
hun bestemming hadden bereikt, werden de slaven in elk opzicht goed behandeld”.
Zij voegde er wel aan toe dat “de neger zeer lui is, en niet geneigd tot
vrijwillige arbeid, zodat hij streng in de gaten moet worden gehouden.”
Gevangenisstraffen waren evenwel niet aangewezen, aangezien de zwarten dat “…als
een vrijstelling van arbeid beschouwden. …Zweepslagen vindt men in zekere
wereldvreemde Westerse kringen inhumaan …maar laat iemand eens een alternatief
verzinnen.”[83]


Op het
moment dat zij dat schreef, stierven er op haar plantages in Zanzibar jaarlijks
20 tot 30 procent van de gevangenen.


Ook
hedendaagse auteurs komen nog met varianten op de “gelukkige slaaf-hypothese”.
Catherine Coquery-Vidrovitch: “In tegenstelling met de trans-Atlantische, was
de trans-Saharaanse trafiek niet louter een factor van plundering. Zeker, het
ging om evenveel slaven, zo niet meer, maar ook om koopwaar en ideeën.” Bij
Yves Bénot, schrijver en journalist, heet het nog sterker dat de trafiek in
negers “een zaak van vrijwillige handel was, niet door geweld opgedrongen …In
ruil krijgt Afrika weefsels, ijzerstaven, glasparels en andere snuisterijen uit
de Maghreb. Alles bij elkaar een evenwichtige handel.”[84]


Wat ook
speelt, is dat Westerse reizigers en reporters in de islamwereld meestal maar
één type van slavernij zagen, de stedelijke huisslavernij.


Zeker
waren plantageslavernij of mijnarbeid onvergelijkbaar veel harder, maar ook de huisslavernij
was ongemeen hard, zoals blijkt uit de vele ontsnappingspogingen van slaven,
slavinnen en zelfs eunuchen. Schrijvend over het Ottomaanse Rijk, zegt Toledano
dat eunuchen nochtans zelden op de loop gingen: “Nog
minder dan anderen hadden eunuchen iets te verwachten van de wereld buiten de
harem, aangezien zij gehandicapt waren, vaak geen zwaar werk konden verrichten,
en in de onmogelijkheid verkeerden om een familie te stichten en in de
maatschappij te integreren. Tegelijk werden zij binnen het systeem op prijs
gesteld, waren een gegeerd goed, genoten zij vaak comfort en weelde, en
beschikten zij als vertrouwenspersonen over heel wat macht.”[85]


Al waren het er dus weinigen, ook haremslaven, de best
beschermde en comfortabelst levende slaven, verkozen toch de vrijheid en
ondernamen acties om die te verwerven, alle risico’s ten spijt, “…en al waren
de Britten terughoudend om hen hierbij te helpen”.[86]


Seksuele kwelling was bijvoorbeeld geen uitzondering
in de huishoudens, en gedwongen seks kwam wellicht frequent voor. De kwestie
van de toestemming valt ook moeilijk te definiëren in die omgeving. Zeker waren
ook mannen kwetsbaar in dit opzicht, maar de indruk die de documenten geven,
zegt Toledano, is toch dat zij dat in veel mindere mate waren dan de vrouwen, en
zich beter teweer konden stellen. “Maar het is ook denkbaar dat zij minder
geneigd waren om zulke incidenten te melden.”


Maar afgezien
van enige arbeid in de bouwnijverheid, had de belangrijkste economische uitbuiting
van de slaven plaats op het platteland, ver weg van de steden, en zoals alle andere
aspecten van het plattelandsleven, is ook hier weinig van gedocumenteerd.


“Wij
blijven onwetend over wat er buiten de steden omging, tot aan de XVIde
eeuw, wanneer voor de eerste keer de nog resterende Ottomaanse archieven ons
toelaten om enige details te zien van het leven en het werk van de
plattelandsbevolking – en met de ontsluiting van dit materiaal is nog maar
nauwelijks begonnen. De algemene indruk, dat de islamitische slavernij
voornamelijk huiselijk en militair was, zou eerder aan de eenzijdigheid van ons
bronnenmateriaal kunnen liggen, dan aan de werkelijkheid.”[87]


Toch
treft men hier en daar meldingen aan van grote groepen slaven, zwarten meestal,
die in de landbouw werkten, of in de mijnen, of die ingezet werden voor zulke
speciale projecten als het droogleggen van moerassen of het draineren van zoutvlakten,
bijvoorbeeld in Zuid-Irak. Tienduizenden werkten in de zoutmijnen van de Sahara
en de goudmijnen van Nubië. In de Sahara, in Noord-Afrika en in de sahelzone
ten Zuiden werden de slaven ingezet bij de aanleg en het onderhoud van de
irrigatiesystemen, speciaal in de foggara’s, de enorme onderaardse gangen waar
men het water opving.[88]
De slaven deden ook dienst bij het ontginnen van nieuwe landbouwgrond, het
onderhoud van de palmbomen, de pluk van de dadels.


Zij
werden in grote slavenhutten ondergebracht, en werkten meestal in een ploegenstelsel.
Waren stedelijke huisslaven, concubines, eunuchen, of slaven die in de handel
werkten, nog relatief goed af,[89] de grote meerderheid van de
slaven werkte en stierf in erbarmelijke omstandigheden. “Van de zoutmijnen in
de Sahara werd gezegd dat geen slaaf er meer dan vijf jaar in leven bleef.”[90]


Er is nog een aspect dat de Westerse kijk op de
Arabisch-islamitische slavernij heeft vertekend.


In de Nieuwe Wereld komen er nu grote groepen zwarten en mulatten
voor, en die gemeenschappen zijn in de loop van de geschiedenis gegroeid. In de
Arabische en Ottomaanse gebieden zijn er natuurlijk ook nog resten van de
zwarte slavenbevolking te vinden, hier en daar zelfs bestaan er zwarte
enclaves, maar van
grote populaties zoals die in Noord- en Zuid-Amerika voorkomen, is er in
Arabisch, Perzisch of Turks gebied geen sprake.


Een
reden hiervoor is overduidelijk de grote proportie eunuchen onder de zwarten in
het land van de islam. Een andere reden is het hoge sterftecijfer en lage
geboortecijfer bij de slaven. De populatie slonk dus, omdat de slavinnen een veel
lagere fertiliteitsgraad hadden dan de brede bevolking. De demografische
aangroei viel ver onder het vervangingsniveau.


In Constantinopel, zetel van het Ottomaanse rijk, waar
het voor heren van stand normaal was om een groot aantal concubines te hebben,
zag men zelden een mulat. De nakomelingschap van zulke relaties werd over het
algemeen slachtoffer van infanticide. Kindermoord werd, volgens een rapport van
de Anti-Slavery Reporter, het orgaan van de Britse Anti-Slavery Society
(verschenen op 1 september 1856), “…op grote schaal toegepast in Stamboul, als
vanzelfsprekend en zonder het minste medelijden of afgrijzen.”[91]


Voortplanting van de slavenbevolking werd nergens
bevorderd. Slaven en slavinnen werden vaak strikt gescheiden gehouden, want
investeren in een jonge generatie van kind-slaafjes werd als onrendabel gezien.



Meillassoux schrijft: “De houding van de meesters ten opzichte van slavenkinderen
lijkt niet te wijzen op een grote bezorgdheid om de voortplanting. Hogendorn[92]
meldt over slavinnen die werkten op de plantages van Sokoto, dat hun kleine
kinderen onder een boom bijeen werden gezet, en dat de moeders hen enkel
mochten zogen met toelating van een garde. In Gumbu begroef men hen tot aan de
hals in het zand, zodat ze stil bleven. Een getuige, ondervraagd door R.
Mougham (1961) verklaart dat de Touaregs kinderen die te luid schreeuwden in de
woestijn achterlieten. De islamitische code betreffende zwangerschap van een
slavin stelt zwangerschap gelijk met een aandoening die ‘koopvernietigend
werkt, als de verkochte negerinnen zich in die toestand bevinden’.”















Besluit






Het slechte geweten van het Westen ­–gevolg van de
eigen beschamende staat van dienst wat betreft de Atlantische slavernij– mag
geen reden zijn om niet ook die andere slavernij, en haar achterliggende
ideologie te onderzoeken.


Tenslotte is die ideologie onbedoeld ook
verantwoordelijk voor de achterlijkheid van de islamwereld van vandaag, achterlijkheid
waar behalve deze wereld zelf ook het Westen de consequenties van ondervindt.


Voor een flink deel heeft het Westen zijn huidige
moeilijkheden immers aan zichzelf te danken zegt, meent Tidiane N’Diaye:


“Enkel al tussen 1864 en 1890 betekende de Arabisch-muzelmaanse slavenhandel voor het
continent een aderlating die meer mensen betrof dan er daarvoor door de
Westerlingen waren afgevoerd in een volle eeuw. Een regelrechte maritieme
blokkade van het Arabisch schiereiland door de Europese mogendheden had
volstaan om op definitieve manier een eind te maken aan de invoer van
Afrikaanse gevangenen in de Arabisch-muzelmaanse wereld. De stopzetting van
deze handel had vast en zeker een gedragsverandering tot gevolg gehad. De
Arabieren van dat sinistere tijdvak zouden dan hebben geleerd om fatsoenlijk
werk te verrichten, op eigen krachten, zonder nog de behoefte te voelen om het
zwarte continent te ontvolken om op die manier een bestiaal slavensysteem in
stand te houden.”[93]






Bibliografie






Chebel,
Malek. L’esclavage en terre d’islam. Paris:
Fayard, 2007






Clarence-Smith, William Gervase. Islam and the
abolition of slavery. London: Hurst & Company, 2006






Davis, Robert C.. Christian slaves, Muslim masters: white slavery in the
Mediterranean, the Barbary Coast, and Italy, 1500-1800. London:
Palgrave MacMillan, 2004






N'Diaye, Tidiane. Le génocide voilé: enquête
historique. Paris: Gallimard, 2008






Dufourcq,
Charles-Emmanuel. La vie quotidienne dans l'Europe médiévale sous domination
arabe. Paris: Hachette, 1978






Elias, Jamal J.. Islam. London: Routledge, 1999






Ferro, Marc. Comment on raconte l’histoire aux
enfants à travers le monde. Paris: Éditions Payot, 1981






Ferro,
Marc. L'histoire sous surveillance, science et conscience de l'histoire. Paris:
Calmann-Lévy, 1985






Gordon,
Murray. Slavery in the Arab world. New York: New Amsterdam Books, 1992






Heers,
Jacques. Les négriers en terre d'islam: la première traite des noirs VIIe-XVIe
siècle. Paris: Perrin, 2003






Hegel,
Georg Wilhelm Friedrich. Vorlesungen über die Philosophie der Geschichte.
Stuttgart: Universal-Bibliothek, 1961






Kramers,
J.H. (vert.). De Koran uit het Arabisch vertaald. Asad Jaber en Johannes J.G.
Jansen, bew. Amsterdam: Arbeiderspers, 1997






Lewis,
Bernard. Race and slavery in the Middle East: an
historical enquiry. New York: Oxford University Press, 1992






Lovejoy, Paul E.. Transformations in slavery: a
history of slavery in Africa. New York: Cambridge University Press, 2000.






Meillassoux, Claude. Anthropologie de l'esclavage.
Paris: PUF, 1998






Mirzai, Behnaz, Ismael Musah Montana and Paul
E. Lovejoy (eds.). Slavery, Islam and diaspora. Asmara: World Press, 2009






Multatuli. Max Havelaar. Antwerpen: De Nederlandsche
Boekhandel, 1959






Pétré-Grenouilleau,
Olivier. Les traites négrières: essai d'histoire globale. Paris:
Gallimard, 2004






Pétré-Grenouilleau, Olivier . La traite des noirs.
Paris: PUF,
1998 (samenvatting van het bovenstaande)






Pétré-Grenouilleau, Olivier. Nantes au temps de la
traite des noirs. Paris: Hachette, 1998






Ruete, Emily. Memoirs of an Arabian princess
from Zanzibar. New York: Dover, 2009






Toledano, Ehud R.. As if silent and absent:
bonds of enslavement in the Islamic middle east. New
Haven& London: Yale University Press, 2007






Wirz, Albert. Sklaverei und kapitalistisches
Weltsystem. Frankfurt am Main: Suhrkamp, 1984



























[1] Toledano, p.15. Over schoolboeken in Frans Afrika zegt de historicus Marc
Ferro in zijn “Comment on raconte l'histoire aux enfants à travers les âges” (Hoe men, door de eeuwen, de
geschiedenis aan de kinderen vertelt): “De hand heeft gebeefd, eens te meer,
zodra het erom ging de misdaden te beschrijven die Arabieren hebben begaan […]
terwijl, overigens zeer terecht, de inventaris van de misdaden van de
Europeanen vele bladzijden beslaat.” (p. 47 )


[2] Ook al is dat “geenszins een
banale twist over aantallen”, zoals Paul Lovejoy meer dan eens zegt. Een
overzicht van de literatuur over “the numbers game” bij: Pétré-Grenouilleau,
2004, p.454.


[3] Multatuli, p.285


[4] Pétré-Grenouilleau, 2004, p.512


[5] Gordon, p.23


[6] Clarence-Smith, p. 4


[7] Meillassoux, p.100


[8] Meillassoux, p.90


[9] Meillassoux, p.93


[10] Pétré-Grenouilleau, 2004, p.515


[11] Lewis, p.11


[12] Maar ook eeuwen later
werden nog blanke slaven geïmporteerd (waaronder bv. Fra Filippo Lippi en
Cervantes). Fernand Braudel meende nog dat het om onbeduidende aantallen ging,
maar Robert C. Davis schrijft: “Het totaal komt dus, voor de tijdspanne tussen
1530 en 1780, op bijna zeker een miljoen, en mogelijk op een miljoen en een
kwart Europese christelijke slaven, geïmporteerd door de moslims van de
Kaperskust”. Davis, p.23.


[13] “Al in de VIIde E. werden Zanj-slaven naar
China geëxporteerd.”; Gordon p.117.


[14] Gordon, p.107


[15] Heers, p.12. Het
werk van lbn Hauqal (De kaart van de wereld) werd gepubliceerd door M. J. de
Goeie (Leiden, 1873). Wellicht verkeerdelijk plaatst Heers de auteur
Haukal in de XIIde, begin XIIIde E. Misschien, zo
vermoed ik, heeft hij zich vergist doordat er van het werk van Hauqal een
samenvatting verscheen in 1233 (Het boek van wegen en provincies).


[16] Gordon. p.92


[17] Clarence-Smith, p.83


[18] Lewis p.82


[19] Heers,
p.132


[20] Gordon p.9


[21] “Jihad”, of “Heilige Oorlog” komt in het
volgende hoofdstuk aan de orde, en diepgaander ook in het essay van Remi
Hauman in dit boek.


[22] Meillassoux, p.45


[23] Gordon, p.131


[24] Cuoq J-M : Recueil des sources arabes concernant
l’Afrique occidentale du VIIe au XVIe siècle, Paris, 1975
(in : Heers p.64)


[25] “Anders zouden ze zich
allemaal wel ziek melden”, zo citeert Murray Gordon een Arabische auteur.


[26] Pétré-Grenouilleau, 2004
p.144


[27] Zoals het gebed van kapitein van Koek, in het gedicht
“Het Slavenschip” van Heine, ook illustreert:


Spaar
hun leven om Christus’ wil,


Die
voor ons allen gestorvenen is!


Want
blijven er mij geen driehonderd stuks,


Dan gaat mijn handel naar
de haaien.


[28] Heers p.132


[29] Gordon, p. 114


[30] Meillassoux p. 45


[31] American Historical Review, april 1992, p.467


[32] Gérard de Nerval
beschrijft zulke scene in zijn “Voyage en Orient”, (in het hoofdstuk “Les
femmes du Caire”; Paris, Flammarion, tome I, pp.233 e.v.), waarbij hem eerst
een vijftal jonge kindjes te koop werd aangeboden, die “geïnfibuleerd” waren, zo
verzekerde hem de verkoper (besneden en dichtgenaaid). Dit wekte bij de Nerval
grote weerzin op: “Wat je ook doet om begrip te hebben voor de Oriëntaalse
levenswijze, je blijft Fransman.” Hijzelf kocht niets, maar zijn reisgezel,
Joseph de Fonfrède, kocht een achttienjarige Javaanse slavin, die volgens de
verkoper gegarandeerd nog maagd was.


[33] Slavery and African Life.
Cambridge University Press, 1990, p.47 (in: Pétré-Grenouilleau 2004)


[34] African Economic History. London, James Currey 1987, p.275 (in: Pétré-Grenouilleau
2004). Austen heeft zijn cijfer later teruggebracht tot 9 miljoen.


[35] Chebel, p.91


[36] N’Diaye p.152. Brunschwig is een der
auteurs van de monumentale Encyclopaedia
of Islam (Leiden: Brill)


[37] Omschrijving voor slaven.


[38] Seksuele omgang met slavinnen wordt expliciet
toegestaan. Voor het typisch islamitische instituut van het concubinaat
bestond er geen parallel in het christendom, noch in het jodendom. Voor het
Oosterse christendom bv. was seksueel contact met een slavin gelijkgesteld aan
hoererij, en bijgevolg strafbaar met excommunicatie.


[39] http://www.etiennevermeersch.be/media/video/vermeersch-over-openbaring-en-slavernij


[40] Heers, p.9


[41] Gordon, p.24


[42] Statenvertaling: 2Ch 28:10 Daartoe denkt gij nu de
kinderen van Juda en Jeruzalem u tot slaven en slavinnen te onderwerpen; zijt
gij het niet alleenlijk? Bij ulieden zijn schulden tegen den HEERE, uw God. 11
Nu dan, hoort mij, en brengt de gevangenen weder, die gij van uw broederen
gevankelijk weggevoerd hebt; want de hitte van des HEEREN toorn is over u.


[43] “In de praktijk toonden de strijders zich in Afrika
vaak terughoudend in hun bekeringsijver, omdat hun reservoir van potentiële
slaven niet droog mocht vallen.” Murray Gordon (p.28) citeert hier de Duitse
ontdekkingsreiziger Gustav Nachtigal (1834-1885).


Ook werden christenen en joden vaak niet tot slaaf gemaakt, noch
verplicht om zich te bekeren, ook niet als zij zich in het “huis van de islam”
bevonden, als zij tenminste bereid waren om de status van dhimmi aan te nemen.
Zij betaalden dan een taks (jizya). Hun immuniteit voor slavernij raakten zij
echter kwijt als zij, na beloofd te hebben te zullen betalen, toch probeerden
om weg te komen naar een niet-moslimland. “Moslimheersers waren niet altijd
erop uit om zelfs ongelovigen tot slaaf te maken, zolang zij van hen geld
konden losmaken (kharaj). ‘Umar, de tweede kalief, stond erop dat de bevolking
van het veroverde Syrië en Irak ‘in vrijheid werd gelaten’, en de taks
betaalde, eerder dan hen tot slaaf te maken.’ ” (Gordon, p.25, citeert hier:
Majid Khadduri, War and peace in the law of islam, Baltimore: The John Hopkins
Press, 1955, p.132)


[44] Gordon, p.32


[45] Heers p.22 (hij citeert
uit I. Melikoff-Sayar, “Le Destin d’Umur Pacha”, Paris, 1954)


[46] Gordon, pp. xi en 14


[47] William Muir
(1819–1905) Schotse Arabist; Clarence-Smith, p.16.


[48] Clarence-Smith, p.141


[49] Elias, p.108


[50] Pétré-Grenouilleau 2004, pp.39-40


[51] Clarence-Smith, p.69


[52] Gordon, p.40


[53] Gordon, p.44


[54] Genesis 9:21 En hij dronk
van dien wijn, en werd dronken; en hij ontblootte zich in het midden zijner
tent. 22 En Cham, Kanaans vader, zag zijns vaders naaktheid, en hij gaf het
zijn beiden broederen daar buiten te kennen. […] 25 En hij zeide: Vervloekt zij
Kanaan; een knecht der knechten zij hij zijn broederen! 26 Voorts zeide hij:
Gezegend zij de HEERE, de God van Sem; en Kanaan zij hem een knecht!


[55] In Genesis is hier geen sprake van huidskleur.


[56] Pétré-Grenouilleau 2004, p.81


[57] Pétré-Grenouilleau 2004, p.37. “De
voorstelling alsof etnocentrisme een bijzonder kenmerk van
de Europese geschiedschrijving zou zijn, of van de Westerse, is
op zich een nieuwe vorm van particularisme”, schrijft Marc Ferro (L'histoire
sous surveillance, p.58).


[58] Lewis, p.115


[59] Lewis, p.53


[60] Heers, pp.152-3


[61] in: J. Hunwick & E. Trout
Powell (Editors), The African diaspora in the Mediterranean lands of Islam. Princeton 2002, te vinden bij http://books.google.com


[62] Clarence-Smith, p.
182


[63] http://hansard.millbanksystems.com/lords/1960/jul/14/slavery-in-africa-and-arabia#S5LV0225P0_19600714_HOL_195


[64] Gordon, p. 135


[65] Chebel, pp.144-5


[66] Clarence-Smith, pp.16-7


[67] Lewis, p.79


[68] Clarence-Smith, p. 145


[69] Lewis, p.3


[70] Ferro, 1981, p. 110


[71] Gordon, p.10


[72] Lewis, p. iv


[73] Toledano, p. 18


[74] «La traite oubliée des négriers musulmans» (Revue
L’Histoire, N°280)


[75] Legenda Aurea, de
middeleeuwse verzameling van heiligenlevens.


[76] Bij Heinrich Heine bijvoorbeeld zijn er
prachtige bladzijden te vinden, o.a. in zijn Romanzero van 1851, en verder ook
in zijn proza.


[77] In de essaybundel Eindstrijd (Uitgeverij
Van Praag, 2009), samengesteld door Hans Jansen en Bert Snel, doorprikt Mat
Herben dit idyllische beeld met een essay getiteld: ‘Andalusië: de imaginaire
islamitische heilstaat’.


[78] Ferro, 1981, p.126. Jacques Heers zegt nog scherper: “Op de Frontera, die in
Castilië, in de Levant en in Andalusië de grens vormde tussen de gebieden die
de christenen heroverd hadden, en die welke nog in handen van de mohammedanen
waren, stond de bevolking aan beide kanten angsten en pijn uit. Hun akkers
waren verwoest, hun huizen afgebrand, vrouwen, mannen en kinderen met geweld
afgevoerd. Spreken, zoals men gedaan heeft en zoals enkele
gelegenheidshistorici het nog doen, over een beschaving en een samenleving “van
de drie culturen”, mohammedaans, joods en christelijk, is een teken van
onwetendheid of van mystificatie, en gewoonlijk van beide samen.” (Heers, p. 13)


[79] Gordon, p.9


[80] Hegel,
pp.158 e.v.


[81] in: Lewis, p.82


[82] geboren Sayyida
Salme, prinses van Zanzibar en Oman (1844-1924). Zij leefde in Duitsland,
was Zanzibar ontvlucht met een Duitse zakenman. In 1886 publiceerde zij haar
“Memoiren einer arabischen Prinzessin”, werk dat onmiddellijk in vele talen
werd vertaald. Ik vond de Duitse tekst niet meteen en gebruikte de Engelse uitgave.


[83] Ruete, p.187


[84] Coquery-Vidrovitch: Négoce Blanc en Afrique
noire. Paris, SFHOM 2001, p.323.


Bénot: La
Modernité de l’esclavage. Paris, La Découverte, 2003, pp.36,38. Beide citaten
in Pétré-Grenouilleau, p.177 sqq.


[85] Toledano, p. 64


[86] Toledano, p. 69


[87] Lewis, p.14


[88] De lengte van een
dergelijk irrigatienetwerk, enkel in de oases van Touat (Algerijnse Sahara) werd
geschat op 2500 kilometer (Pétré-Grenouilleau, p.542). Behalve noodzakelijk
voor het overleven van de bewoners zelf van de oases, waren deze systemen
vanzelfsprekend ook onontbeerlijk als schakels in de handelsroutes tussen zwart
Afrika en de Arabische wereld.


[89] Ook Gustave Flaubert maakte een ‘Voyage en Orient’.
Bij zijn reis door Egypte beschrijft Flaubert vluchtig ook de slavenschepen die
de Nijl afvaren, met aan boord toekomstige concubines., wier lot natuurlijk niet
te vergelijken was met dat van bv. mijnslaven. Hij wijst even op een
voorziening bij deze transporten, die wij tegenwoordig zelfs bij ‘human
ressources’ zouden onderbrengen: “Op al die schepen zitten er tussen de vrouwen
ook oude negerinnen, die voortdurend deze reis heen en weer maken. Zij troosten
de nieuwe slavinnen en spreken hen moed in, en leren hen dat ze maar beter
kunnen berusten, en ze doen ook dienst als tolk tussen hen en de koopman, die
Arabier is.” (Voyage en Orient
,1849-1851. Paris; Gallimard 2006, p.152)


[90] Lewis, p.14


[91] Gordon, pp.16-7


[92] Meillassoux, p.83-4. Hij citeert: “Hogendorn
J.S. 1977, The Economics of Slave Use on two «Plantations» in the Zaria Emirate
of the Sokoto Caliphate, Int. Jl of Afr. Hist. Stud. 10, 3 ; 369-383”,


en ook:
“Daumas, Gén. E., Le Grand Désert (suivi du Code de l’esclavage chez les
musulmans) Paris, M. Levy Frères, 1857”


[93] N’Diaye, pp.154-5


http://victacausa.blogspot.com/victacausa.blogspot.com5edf7b715d0afaa3d68201fa2d94715a304487db.html