Een sterk incipit is geboden

 In den beginne schiep God den hemel en de aarde is zonder twijfel een goede beginregel voor een boek, en dat moet ook Jahweh, Here der Heerscharen, gevonden hebben toen hij hem influisterde aan de auteur van Genesis.

Ook Call me Ishmael is vanzelfsprekend een sterke beginzin, waarbij Melville erop vertrouwde dat zijn lezer Genesis vooraf gelezen had.

Nuchterder klinkt Multatuli: Ik ben makelaar in koffi, en woon op de Lauriergracht, N° 37.

Een lievelingszin van Karel van het Reve, en hiervoor moet je vooraf bijna niets gelezen hebben.

Nu behoren de genoemde werken tot de ernstige literatuur, maar ook in de lichtere genres moet de beginzin goed zijn. Twee voorbeelden:

Ross Macdonald begon in 1951 zo: The house was in Santa Monica on a cross street between the boulevards, within earshot of the coast highway and rifleshot of the sea.

Magistraal toch, met dat earshot (binnen gehoorsafstand) en dan dat onheilspellende neologisme rifleshot. De titel van het boek The way some people die was al een soort verwittiging voor de lezer, ook al kon some hem nog enigszins geruststellen.

In Les Dimanches d'un bourgeois de Paris (1880) pakte Maupassant het anders aan, en tekende meteen in zijn beginzin het karakter van zijn hoofdpersonage.

Monsieur Patissot, né à Paris, après avoir fait, comme beaucoup d’autres, de mauvaises études au collège Henri IV, était entré dans un ministère par la protection d’une de ses tantes, qui tenait un débit de tabac où s’approvisionnait un chef de division.*

Monsieur Patissot, geboren in Parijs, had zoals vele anderen slecht gestudeerd aan het Collège Henri IV, en was bij een ministerie binnengeraakt op voorspraak van een van zijn tantes die een tabakswinkel hield waar een afdelingshoofd zijn waar betrok.

____________

* Misschien is dit nog beter van hem: Elle entra comme une balle qui crève une vitre, la petite marquise de Rennedon. Sauvée (1885)

The way some people die

in: Four Novels of the 1950's

Tom Nolan, editor

Literary Classics of the United States

2015, The Library of America n°264

Les Dimanches d'un bourgeois de Paris

Édition présentée, établie et annotée par Catherine Botterel

2020, Gallimard, Folio classique

Bijbel

Door last van de Hoogmogende Heren Staten-Generaal

der Verenigde Nederlanden

volgens het besluit van de Synode Nationaal

gehouden te Dordrecht

in de jaren 1618 en 1619 uit de oorspronkelijke talen

in onze Nederlandse taal getrouwelijk overgezet

Jongbloed – Leeuwarden

Over een wit been, en over witheid in het algemeen

Wélk been, zijn linker- of rechterbeen heeft kapitein Ahab verloren en door een walviskaak vervangen?
Umberto Eco schreef in 2003 in zijn boek Dire quasi la stessa Cosa, Esperienze di Traduzione (een boek over vertalen …dat ik in de Franse vertaling las):
In Moby Dick heeft Melville nergens aangegeven wélk been kapitein Ahab mist. Of dit detail cruciaal is om de ambiguïteit en de mysterieuze aura rond deze verbijsterende figuur te versterken kun je je afvragen, maar als de auteur die ongewisheid heeft laten bestaan dan had hij daar zijn redenen voor en dat moeten we respecteren. Toen John Huston de roman naar film 'vertaalde',* kon hij niet om een keuze heen en besloot hij dat Gregory Peck niet langer zijn linkerbeen zou hebben. Melville kon dit in het ongewisse laten, Huston niet.

Dat Melville ons niet heeft willen verduidelijken om welk been het ging, zegt Eco, is zijn keuze en een (tekst-)vertaler die dat op eigen houtje wél zou doen, moet door zijn uitgever op staande voet buiten de deur worden gezet. Compleet akkoord.

Maar nu is het een tijd geleden dat ik Moby-Dick nog eens las, en aan twijfel ten prooi vroeg ik ChatGPT hoe het precies zat met dat ivoren been? Waar Melville die kwestie misschien toch verduidelijkt mocht hebben? Ik kreeg als antwoord: In Herman Melville's Moby-Dick, Captain Ahab is missing his right leg.

Het programma gaf Umberto Eco dus ongelijk, terwijl alle serieuze lezers en commentatoren zich altijd al hebben afgevraagd waarom Melville zelf hen dat niet had verteld.
Ik stelde dezelfde vraag nu opnieuw, lichtjes anders geformuleerd, en kreeg als antwoord: The leg that Ahab is missing is his left leg.

Mijn vermoeden hier was dat ChatGPT, hoe belezen ook, zich op de verfilming baseerde. Ik stelde de vraag dus ten derden male, alweer anders geformuleerd, en kreeg het juiste antwoord!
In Moby-Dick, Herman Melville never explicitly states which of Captain Ahab's legs was missing. This ambiguity has been noted by scholars and readers alike.

Driemaal is scheepsrecht, en iedereen leert bij, zodus ook ChatGPT.

Dan nu een andere kwestie, die jammer genoeg alleen Gentenaars zal interesseren. Melville beschrijft overvloedig de zuivere witheid van de monsterachtige walvis, en geeft tal van voorbeelden waarin precies die witte kleur zo angstaanjagend is: ijsbergen, ijsberen, de witte punten van hoge golven en nog meer. En hij besluit zijn opsomming …in Gent, bij Artevelde!

Nor, in some historic instances, has the art of human malice omitted so potent an auxiliary. How wildly it heightens the effect of that passage in Froissart, when, masked in the snowy symbol of their faction, the desperate White Hoods** of Ghent murder their bailiff in the market-place!

Barber van de Pol vertaalt heel mooi:
Ook blijkt uit historische voorbeelden dat de kunst van de menselijke arglist dit zo machtige hulpmiddel niet heeft versmaad. Wat wordt het effect in die passage bij Froissart niet versterkt doordat de vertwijfelde Witkappen** van Gent vermomd in het sneeuwwitte symbool van hun factie hun schout op het marktplein vermoorden!

_________________

  * Een intersemiotische vertaling of transmutatie. Geen vertaling van een tekst naar een andere tekst, maar naar een ander medium.
** White Hoods heten de Witte Kaproenen in het Engels, maar dat zij Artevelde hebben vermoord klopt niet: dat deed de hoofdman van de wevers, Geeraart Denys, en ook deed die dat niet in the market-place, maar in Arteveldes huis aan de Kalandenberg. →

Moby Dick

Vertaling en nawoord Barber van de Pol

Athenaeum – Polak & Van Gennep

Amsterdam 2016

Moby-Dick

An authoritative text

Reviews and letters by Melville

Analogues and sources

Criticism

Edited by Harrison Hayford ⸱ Herschel Parker

W.W. Norton & Company

1967 New York⸱London

Jean Froissart

Chroniques

Rédaction du manuscript de New York

Pierpont Morgan Library M.804

Éditions et textes présentés et commentés

par Peter F.Ainsworth et George T.Diller

2001, Le Livre de Poche

  

Umberto Eco

Dire presque la même chose

Expériences de traduction

Traduit de l'Italien par Myriem Bouzaher

Le Livre de Poche - Biblio essais

Grasset & Fasquelle 2006

Moby-Dick, 'Interne Keuken' (Radio1), met Koen Fillet en Sven Speybrouck

.

.
uitzending van 12 november
____________

Ik merk net dat dit het 500ste blog was hier. Santé lezers!
.

Eens iets goeds over Bernard-Henri Lévy

.
Waarom is Moby-Dick zo'n geweldig boek ?

Heel simpel: omdat Moby-Dick, behalve komisch en episch en tragisch, ook een encyclopedie van zijn tijd is (1851).* ^..Je vindt er dingen in, ongeveer zoals je in een oude Winkler-Prins of een Brockhaus dingen kunt vinden die in moderne edities zijn weggevallen.

Nu las ik enige jaren geleden dat zelfs Bernard-Henri Lévy in zijn boek, Le Siècle de Sartre,** de behoefte had om naar Moby-Dick te verwijzen. De journalist Daniel Bermond besprak toen dat Sartre-boek van BHL, en hij besloot:

Il y avait donc un Sartre rebelle et un Sartre totalitaire, deux âmes dans le même corps, un peu, analyse Bernard-Henri Lévy, à la manière du monstre dans Moby Dick, qui avait, comme l’écrivain, les yeux tellement divergents que deux visions de la réalité s’inscrivaient dans son cerveau.

Zoals hier al bleek, heb ik het niet begrepen op BHL, maar ik moet toegeven dat hij zijn auteur weet te kiezen, ik bedoel Melville. De passage die BHL voor ogen stond, is die waar de Pequod gevaarlijk slagzij maakt, omdat naast het voordek, aan één zijde een reusachtige walviskop getakeld hangt; er wordt gelukkig nog een tweede walvis gevangen en die zijn kop komt aan de andere kant, wat het evenwicht herstelt.

De ik-persoon Ishmael beschrijft de situatie:

As before, the Pequod steeply leaned over towards the sperm whale’s head, now, by the counterpoise of both heads, she regained her even keel; though sorely strained, you may well believe. So, when on one side you hoist in Locke’s head, you go over that way; but now, on the other side, hoist in Kant’s and you come back again; but in very poor plight. Thus, some minds for ever keep trimming boat. Oh, ye foolish! throw all these thunder-heads overboard, and then you will float light and right.

Even verder gaat het dan over die ogen, die zich aan de zijkanten van de kop bevinden, ongeveer zoals die walviskoppen van de Pequod.

Now, from this peculiar sideway position of the whale’s eyes, it is plain that he can never see an object which is exactly ahead, no more than he can one exactly astern. In a word, the position of the whale’s eyes corresponds to that of a man’s ears; and you may fancy, for yourself, how it would fare with you, did you sideways survey objects through your ears. You would find that you could only command some thirty degrees of vision in advance of the straight side-line of sight; and about thirty more behind it. If your bitterest foe were walking straight towards you, with dagger uplifted in broad day, you would not be able to see him, any more than if he were stealing upon you from behind. In a word, you would have two backs, so to speak; but, at the same time, also, two fronts (side fronts): for what is it that makes the front of a man — what, indeed, but his eyes?

Moreover, while in most other animals that I can now think of, the eyes are so planted as imperceptibly to blend their visual power, so as to produce one picture and not two to the brain; the peculiar position of the whale’s eyes, effectually divided as they are by many cubic feet of solid head, which towers between them like a great mountain separating two lakes in valleys; this, of course, must wholly separate the impressions which each independent organ imparts. The whale, therefore, must see one distinct picture on this side, and another distinct picture on that side; while all between must be profound darkness and nothingness to him. Man may, in effect, be said to look out on the world from a sentry-box with two joined sashes for his window. But with the whale, these two sashes are separately inserted, making two distinct windows, but sadly impairing the view. This peculiarity of the whale’s eyes is a thing always to be borne in mind in the fishery; and to be remembered by the reader in some subsequent scenes.***

Zaken die zich recht vóór hem bevonden kon Sartre dus niet zien! Mooie observatie van BHL …en voor mij een bewijs dat Moby-Dick, zoals de Bijbel en Shakespeare, eindeloos citeerbaar is.

.

___________________

* De criticus Vissarion Belinsky noemde Poesjkins Eugeen Onegin: "een encyclopedie van het Russische leven". Dat lijkt mij een goede definitie van een meesterwerk, of het nu muziek, literatuur of schilderkunst betreft.

** Boektitel die de parochiale ingesteldheid van de meeste Franse penseurs typeert; ik houd het, wat Sartre betreft, bij de mening van Me. Jacques Vergès: Du point de vue philosophique, j’admire Heidegger auprès duquel Sartre est un nain. Comme artiste, la grande faiblesse de Sartre a été de vouloir faire des romans à thèse, des romans d’idées, ce qui est une espèce de forme bourgeoise du réalisme socialiste auquel je n’adhère pas non plus.

*** Chapter 74: The Sperm Whale’s Head — Contrasted View

(mijn raad is om het boek te lezen in de kritische uitgave van Norton, N.Y.)
.