Winteruur! een waarschuwing bijtijds

Elk jaar zijn er weer mensen die verward raken en zich kwaad maken vanwege het ingaan van het Winteruur.* Zij hebben ongelijk want dan lopen we in plaats van twee, nog maar één uur voor op de zon. Een hele verbetering. 

Maar niets is ooit eenvoudig, en dus hoort hier een correctie: het is niet exact een uur. In de winter loopt onze klok een uur voor op de universele tijd – Greenwich laten we zeggen, al gaat het tegenwoordig met atoomklokken en mag de zon haar eigen gang gaan.

En nu moge u de laatste tijd veel lelijks hebben gehoord over de Gentse Universiteit, maar ze hebben daar wel een zonnewijzer, en die geeft de aldaar correcte lengtegraad aan: 3,7° O. Door die oosterlengte loopt in Gent de gemiddelde zonnetijd 's winters ongeveer 45 minuten achter op de klok, geen vol uur dus. Hoe het in Antwerpen of Brussel zit weet ik niet.

Maar laat die complicatie alstublieft niemand afschrikken! Toen Montaigne op zijn reis naar Rome te paard de stad Trente binnenreed, komende uit Duitsland, moest hij zich niet enkel aan een veranderd uur gewennen:

Trante. Nous somes asture aux milles d’Italie, desquels cinq mille reviennent à un mille d’Allemaigne, et on conte vingt-quatre heures faict, par jour, sans les mi partir.

Trente. We zijn nu aan de Italiaanse mijlen toe, waarvan er vijf gaan in één Duitse mijl, en men rekent vierentwintig uren per dag, doorlopend, zonder die in twee helften te delen. 

Hier geeft de editor van Montaignes Journal de Voyage een nuttige voetnoot (cursief is van mij): 

MdQ** citeert in zijn Montaigne-uitgave deze significante passage van M. de la Lande, lid van de Academie van Wetenschappen, uit diens voorwoord bij Voyage d’un François en Italie, dans les années 1765 et 1766: "De Italianen tellen 24 volle uren, van de ene avond op de andere. Het 24ste uur wordt een half uur na zonsondergang geluid, dat wil zeggen als de nacht invalt en je allengs nog met moeite kunt lezen. Als de nacht 10 uur duurt en de dag 14, zegt men dat de zon om 10 uur opkomt en het om 17 uur middag is."

”MdQ cite dans son édition ce passage significatif de M. de la Lande, de l’Académie des Sciences, Voyage d’un Français en Italie, dans les années 1765 et 1766, préface: « Les Italiens comptent 24 heures de suite, depuis un soir jusqu’à l’autre. La 24e heure sonne une demi-heure après le coucher du soleil, c’est-à-dire, la nuit tombante, et lorsqu’on commence à ne pouvoir lire qu’avec peine. Si la nuit dure 10 heures et le jour 14, on dit que le soleil se lève à 10 heures, et qu’il est midi à 17 heures. »

__________

  * Dit jaar in de nacht van zaterdag 24 op zondag 25 oktober.

** Anne-Gabriel Meunier de Querlon (1702–1780)

Journal de voyage

précédé de

Mobile Montaigne

par Frank Lestringant

professeur émérite de la Sorbonne

Édition établie

par Charles Dédéyan

Revue et complétée

par Frank Lestringant

Paris, Les Belles Lettres, 2026

Een moshpit in het Vaticaan

In de  moest ik laatst een woord opzoeken dat er blijkbaar al twintig jaar in staat, en waar je in alle kranten deze zomer niet aan voorbij kon: moshpit. Blijkbaar is dat: de ruimte vlak voor het podium waar het publiek kan moshen. Ik las dat iemand bij dat moshen zijn neus had gebroken.

Wat mag moshen dan wel zijn? In een apart lemma werd ik ook hier geholpen: wilde armbewegingen maken bij het dansen op hardrock en heavy metal. Die technische termen heb ik niet meer opgezocht. Ongetwijfeld bedoelt de lexicograaf hier: luide muziek.

Nu las ik dat Michel de Montaigne in 1580 het verschijnsel moshpit al kende! In Rome, in het Vaticaan nog wel, zag hij er een onder het welwillende oog van de podiumartiesten:

De ochtend van Witte Donderdag verschijnt de paus in pontificaal gewaad, en bijgestaan door twee kardinalen op het eerste balkon van de tweede verdieping van de Sint-Pieter. Hijzelf heeft een fakkel in zijn hand.

Daar leest met luider stemme aan zijn ene zijde een kanunnik van Sint-Pieter een Latijnse bul voor waarin een eindeloze reeks mensen worden geëxcommuniceerd – onder meer de hugenoten, met die term aangeduid, en alle prinsen die delen van de kerkelijke gronden in bezit houden. Hier lachten hardop de kardinalen de’Medici en Caraffe die naast de paus stonden.*

Dit voorlezen duurde ruim anderhalf uur, want bij elk artikel dat die kanunnik in het Latijn voorlas, las aan zijn andere zijde kardinaal Gonsague, eveneens blootshoofds, hetzelfde voor in het Italiaans.

Daarop gooide de paus zijn brandende fakkel naar beneden naar het volk, en als grap of om welke reden ook gooide kardinaal Gonsague er nog een bij, want er waren er drie aangestoken. Die valt ook neer op het volk en beneden ontstaat een tumult vanjewelste om wie een stukje van die fakkels kan bemachtigen, en er wordt stevig gevochten met vuisten en stokslagen.

Bij het voorlezen van de veroordelingen hangt een groot stuk zwarte tafzijde over de leuning van het balkon voor de paus. Als de excommunicatie is afgerond, wordt dit zwarte doek opgerold en komt er een ander, van een andere kleur tevoorschijn. De paus geeft dan zijn openbare zegeningen.

Le Judy-saint au matin, le Pape en pontificat se met sur le premier portique de S.Pierre, au second etage, assisté des Cardinaus, tenant, lui, un flambeau à la mein. Là d’un costé, un Chanoine de St. Pierre lit à haute vois une bulle latine où sont excommuniés une infinie sorte de jans, entre autres les Huguenots, sous ce propre mot, et tous les Princes qui détiennent quelque chose des terres de l’Eglise: auquel article les Cardinaus de Medicis et Caraffe, qui etoint jouignant le Pape, se rioint bien fort. Cete lecture dure une bone heure et demie; car à chaque article que ce Chanoine lit en latin, de l’autre costé le Cardinal Gonsague, aussi descouvert, en lisoit autant en Italien. Après cela le Pape jeta cete torche alumée contre bas au peuple, et par jeu ou autremant, le Cardinal Gonsague un’autre; car il y en avoit trois alumées. Cela choit sur le peuple; il se faict en bas tout le trouble du monde à qui ara un lopin de cete torche, et s’y bat-on bien rudemant à coup de pouin et de bâton. Pandant que cete condamnation se lit, il y a aussi une grande piece de taffetas noir qui pant sur l’accoudoir dudict portique, davant le Pape. L’excommunication faite, on trousse ce tapis noir, et s’en descouvre un autre d’autre colur; le Pape lors done ses benedictions publiques.

___________

* Voetnoot 653 leert ons dat kardinaal de’Medici de paus een boodschap had bezorgd van zijn broer, groothertog van Firenze, die het kasteel van Camporseoli in bezit had genomen, waarop de paus inbond. Ook de families Colonna, Orsina, Savelli en Vitelli waren ontevreden, en een moment dreigde men de paus eenvoudigweg gevangen te zetten.

Journal de voyage

précédé de

Mobile Montaigne

par Frank Lestringant

professeur émérite de la Sorbonne

Édition établie

par Charles Dédéyan

Revue et complétée

par Frank Lestringant

Paris, Les Belles Lettres, 2026

Niet allemaal zijn we even fijngevoelig...

Pastoors beschikken over een stemtimbre dat ze met heel weinigen delen. Uitzonderingen zijn er, en een van die weinigen is David Van Reybrouck. Als de Denker der Nederlanden gewoon de dorst beschrijft die hij vanwege de klimaatopwarming heeft geleden in Vaticaanstad, dan hóór je dat timbre zelfs in de gedrukte tekst van zijn interview. Kosmische angsten overvallen ook minder gevoelige lezers daarbij.

Nu viel me dat hele interview te lang uit –al kwam des Denkers eigen kind niet eens ter sprake, de befaamde G1000– en helaas overviel mij de onzalige uitspraak van Montaigne, in zijn Essais, Livre III, Chapitre XIII, De l'Expérience: 

Le prescheur est bien de mes amys, qui oblige mon attention, tout un sermon. Echt een vriend van mij is de predikant die me in de ban houdt, een hele preek lang.

In een vreemd land en een andere tijd

The past is a foreign country: they do things differently there, zo begon The Go-Between van L. P. Hartley. 

Michel de Montaigne maakte een reis in een vreemd land, Italië, en voor ons behoort 1580 tot the past. Toch deed men niet alles compleet verschillend daar. Zo kwam het in Rome zelfs even voor dat mannen er met mannen trouwden. In de kerk en met een huwelijksmis, al moesten zij daartoe het canoniek recht een handje helpen en volgde dan de brandstapel – een gebruik dat wij niet meer kennen, tenzij in vreemde landen en in overdrachtelijke zin ook op de social media. Wat Montaigne denkt over de doodstraf weten we. Hij beschouwt ze als wreedaardig. Over het homohuwelijk spreekt hij zich uit met enige ironie –plesammant, bele secte– maar zonder 'sporen van spot of satire', zoals we in De Morgen wekelijks lezen. Montaigne raakt niet vlug opgewonden, en bekeringsijver of (quasi)religieuze bevlogenheid zijn hem vreemd:

Op de terugweg van Sint-Pieter kwam ik een man tegen die me geestig op twee dingen wees: dat de Portugezen hun gelofte aflegden tijdens de Passieweek,* en dat er op deze dag een statie** werd gehouden in Sint-Jan Porta Latina, waar enkele Portugezen een paar jaar tevoren waren toegetreden tot een zonderlinge broederschap. In een mis trouwden zij man met man, met dezelfde rituelen als bij  onze huwelijken. Ze hielden samen hun Pasen,*** lazen hetzelfde evangelie over het huwelijk,**** en sliepen en woonden daarna samen. De Romeinse geleerden zeiden dat deze slimme jongens leken te denken dat die afwijkende praktijk evengoed rechtsgeldig zou zijn als de Kerk ze maar goedkeurde met haar rituelen en formules, aangezien die op zich het huwelijk geldig maakten bij die andere verbintenis, die tussen man en vrouw. Acht of negen Portugezen van deze mooie sekte werden verbrand.

Je rancontrai au retour de Saint Pierre un home qui m’avisa plesammant de deus choses : que les Portuguais faisoint leur obédiance la semmene de la Passion, et puis que ce mesme jour la station estoit a Saint Jean Porta Latina, en laquelle Eglise certains Portuguais, quelques années y a, étoint antrés en une étrange confrerie. Ils s’espousoint masle à masle à la messe, aveq mesmes serimonies que nous faisons nos mariages, faisoint leur pasques ensamble, lisoint ce mesme évangile des noces, et puis couchoint et habitoint ensamble. Les esperis romeins disoint que, parce qu’en l’autre conjonction de masle et femelle, cete sule circonstance la rand legitime, que ce soit en mariage, il avoit samblé à ces fines jans que cet’autre action deviendroit pareillemant juste qui l’auroit authorisée de serimonies et misteres de l’Eglise. Il fut brûlé huit ou neuf Portuguais de cete bele secte.*****

Journal de voyage

précédé de

Mobile Montaigne

par Frank Lestringant

professeur émérite de la Sorbonne

Édition établie

par Charles Dédéyan

Revue et complétée

par Frank Lestringant

Paris, Les Belles Lettres, 2026

_________________

        * Lestringant zegt in een voetnoot: Waarschijnlijk een calembourg [woordspeling] op Passion, wat zowel hartstocht als lijden kon betekenen. Hij meldt ook dat een eerdere editor, Alessandro d'Ancona, in diens uitgave van 1889 zei dat er in 1578 elf man verbrand werden, Portugezen en Spanjaarden.
      ** De Kruisweg telt 14 staties.

    ***  geeft hier: (rooms-katholiek) zijn Pasen houden: omstreeks Pasen te communie gaan (en biechten). Eerst biechten natuurlijk!

  **** Matthéüs 19:6 (Statenvertaling) Alzo dat zij niet meer twee zijn, maar een vlees. Hetgeen dan God samengevoegd heeft, scheide de mens niet.

***** Hier geeft Lestringant een voetnoot met nummer 603 ...die helaas onvindbaar is. Een zeer zeldzame onachtzaamheid bij Les Belles Lettres.

Waarom is in restaurants de wijn zo duur?

Montaigne reisde in 1580 naar Rome, en de tocht ging door Duitsland en Zwitserland. Daar had hij het zeer naar zijn zin: de herbergen waren er veel netter dan in Frankrijk waar men niet eens schoon beddengoed had.

Over de keuken in Augsburg was Montaigne bijzonder enthousiast. Ook de wijn vond hij daar uitstekend. Later in Italië was die vaak troebel, wat slecht was voor zijn nierstenen. 

Zijn secretaris schreef het eerste deel van het Journal de Voyage, en over de wijn maakte die een opmerking die vandaag mogelijk nog treffend is:

Men serveerde er pasteien, kleine en grote, in aardewerken kommetjes met de kleur en helemaal in de vorm van een pasteikorst. Zelden gaat een maaltijd voorbij zonder dat men u dragees* en potjes confituur voorzet. Het beste brood dat maar mogelijk is. Goede wijnen, en in deze streek zijn ze meestal wit. Rond Augsburg wordt geen wijn verbouwd en ze laten hem van vijf of zes dagreizen verderop komen. Van de honderd florijnen die herbergiers aan wijn inslaan, vraagt de Republiek er zestig, en de helft minder van een particulier die er alleen voor zijn eigen voorraad koopt.

On y servoit des pastés et petits et grans, dans des vesseaus de terre de la couleure et entierement de la forme d’une croute de pasté ; il se passe peu de repas où on ne vous présante des dragées et boîtes de confitures ; le pein le plus excellant qu’il est possible ; les vins bons, qui en cete nation sont plus souvent blancs ; il n’en croit pas autour d’Augsbourg, et les font venir de cinq ou six journées de là. De çant florins que les hostes amploïent, en vin, la Republique en demande soixante, et moitié moins d’un autre home privé qui n’en achete que pour sa provision.

__________

* Geglaceerde amandelen of andere noten gaf men als teken van gastvrijheid. Dragées kwam via het Latijn in het Frans, uit het Grieks: τραγήματα, tragemata. In Gent kenden de mensen toen misschien kroakamandels?

Journal de voyage

précédé de

Mobile Montaigne

par Frank Lestringant

professeur émérite de la Sorbonne

Édition établie

par Charles Dédéyan

Revue et complétée

par Frank Lestringant

Paris, Les Belles Lettres, 2026

Dient men water bij de wijn te doen?

Een bierdrinker als ik worstelt niet met die vraag, maar dat betekent niet dat ze niet gesteld mag worden. Bij de heersende temperaturen moet iedereen immers voldoende kunnen drinken.

Moet wijn nu versneden worden, half om half bijvoorbeeld, of kan men hem beter puur drinken? De vraag is niet nieuw.

Montaigne had in Duitsland gezien dat men hem puur dronk, en hijzelf in Bordeaux dronk hem half om half, of ook met twee delen wijn en één deel water.

Wat is te verkiezen?

Niet mijn zorg zoals ik zei, maar zijn voorstel lijkt mij heel redelijk: als ideaal wenst Montaigne dat iedereen zich voege naar de gewoonten van zijn streek.

Men zegt dat Cranaus, koning van Athene, de uitvinder was van de gewoonte om water bij de wijn  te doen. Nuttig of niet, daarover heb ik veel zien discussiëren. Ik acht het fatsoenlijker en gezonder dat kinderen pas vanaf hun zestiende of achttiende jaar wijn drinken. De gevestigde en meest gebruikelijke manier van doen is de mooiste: elke buitenissigheid lijkt mij hier te mijden, en ik zou een Duitser die water bij zijn wijn deed evenzeer verfoeien als een Fransman die hem puur dronk. In dergelijke zaken is de algemeen gangbare gewoonte de norm.

Les Essais de Montaigne

Édition conforme au texte de l’exemplaire de Bordeaux

par Pierre Villey

Professeur à la Faculté des Lettres de Caen

Rééditée sous la direction et avec une préface de

V.L. Saulnier

Professeur à la Sorbonne

© 1924, Presses Universitaires de France

Dundrukuitgave van La Guilde du Livre, Lausanne 1965

Het Reisdagboek van Montaigne

In 1580 maakte Michel de Montaigne zijn beroemde reis door Frankrijk, Zwitserland, Duitsland en Italië. De 22ste juni vertrok hij uit zijn kasteel bij Bordeaux, kwam op 30 november in Rome aan met zijn gezelschap, en eind november 1581 was hij weer thuis. Hij bezoekt natuurlijk ook Firenze, Siena, Lucca, Venetië en vele andere steden. En, hij houdt een dagboek bij, een Journal de Voyage met talloze interessante opmerkingen over mensen en dingen. Zijn Essais waren pas verschenen, en in Lucca vernam hij dat men hem tot burgemeester van Bordeaux had verkozen: zijn terugkeer was nu geboden.

Montaigne praat met prelaten en geleerden, met hooggeplaatsten, met joden en jezuïeten, met courtisanes en Franse toeristen – over die laatsten is hij niet te spreken: ze zijn luidruchtig en onbehouwen, in tegenstelling tot de Italianen. Het staat hem tegen dat hij zo vaak in het Frans wordt aangesproken.

Overal bezoekt Montaigne –vanwege zijn nierstenen– kuuroorden met mineraalwater (onder meer les beings d'Aspa qui sont au Liege),* maar ook prachtige tuinen als Villa d'Este in Tivoli nabij Rome, en hier die van Castello, nabij Firenze:

Elders hadden ze een heel grappige gewaarwording, zoals ik hierboven al heb opgemerkt, want terwijl ze door de tuin wandelden en er de merkwaardigheden bekeken, had de tuinman hen expres even alleen gelaten, en toen ze op een bepaalde plek stonden om bepaalde marmeren beelden te bewonderen, borrelden er via piepkleine gaatjes onder hun voeten en tussen hun benen straaltjes water op, zo klein dat ze bijna onzichtbaar waren en perfect voor een stofregentje konden doorgaan, waarbij ze doornat werden door middel van een of andere ondergrondse pomp die de tuinman op meer dan tweehonderd passen daarvandaan met zo’n vaardigheid bediende, dat hij van daarbinnen naar believen de waterstralen buiten hoger en lager liet komen en ze boog en bewoog in het ritme dat hij wilde: hetzelfde mechanisme is daar op verschillende plekken.

Ailleurs ils virent, par très-plesante expérience, ce que j’ai remerqué cy dessus : car se promenant par le jardin, et en regardant les singularités ; le jardinier les aïant pour cet effect laissé de compagnie, come ils furent en certin endroit à contempler certenes figures de mabre, il sourdit sous leurs pieds et entre leurs jambes, par infinis petits trous, des trets d’eau si menus qu’ils étoint quasi invisibles, et représentans souverenemant bien le dégout d’une petite pluïe, de quoy ils furent tout arrosés, par le moïen de quelque ressort souterrin que le jardinier remuoit à plus de deux çans pas de là, avec tel art que de là en hors, il faisoit hausser et baisser ces élancemens d’eau, come il lui pleisoit, les courbant et mouvant à la mesure qu’il vouloit : ce mesme jeu est là en plusieurs lieux.

Les machines hydrauliques, à Castello, zegt Frank Lestringant in zijn grote inleidende essay Mobile Montaigne, déclenchent des “élancements d’eau […] entre les jambes du promeneur et surtout de la promeneuse.” Ik weet niet of onze neofeministen dat even grappig zullen vinden als Montaigne, en zij kunnen dat boek maar beter niet lezen.

__________

* Spa, fameuse station thermale, aujourd'hui encore, de Belgique --- voetnoot van Frank Lestringant.

In Luik dus, en het is Montaignes klerk die hier verslag doet: [Aspa] où il avoit este avec M. de Nevers, il lui conta que c’estoint des eaus extrememant froides,et qu’on tenoit là [beweerde daar] que les plus froides qu’on les pouvoit prendre c’estoit le meilleur. Elles sont si froides, qu’aucuns qui en boivent en entrent en frisson et en horreur; mais bientost après on en sent une grande chaleur en l’estomach. Il en prenoit pour sa part cent onces; car il y a des gens qui fournissent des verres qui portent leur mesure selon la volonté d’un chacun. Elles se boivent non seulement à jeun, mais encore après le repas.

In Italië waren er weer badplaatsen met heel heet water. Koud of warm, Montaigne denkt er het zijne van want enige verlichting vond hij niet.

Journal de voyage

précédé de

Mobile Montaigne

par Frank Lestringant

professeur émérite de la Sorbonne

Édition établie

par Charles Dédéyan

Revue et complétée

par Frank Lestringant

Paris, Les Belles Lettres, 2026

__________________

P.S. er valt wel meer te leren bij Montaigne: zo wisten de zestiende-eeuwse Italiaansen zich in geen tijd te ontharen in een klein half kwartiertje!
J’y appris que de chaus vifve et orpimant, démeslé à-tout de la lessifve, deus part de chaus et la tierce d’orpimant, se faict cete drogue et ongant de quoi on faict tumber le poil, l’aïant appliqué un petit demi quart d’heure.
Geen ongevaarlijk zalfje: orpiment of auripigment is een arseen-sulfide As2S3, heel giftig, en ongebluste kalk is zeer gevaarlijk voor huid en ogen, calcium-oxide Ca₂O.

Waartoe dient een cultuurzender?

Elke zondagnamiddag, al meer dan een jaar loopt op France Culture de uitzending Le Gai Savoir. Die fröhliche Wissenschaft of la gaya scienza dus. Een tweegesprek tussen Raphaël Enthoven en Paola Raiman.
De formule is zeer fragiel want Paola Raiman kwam als zeventienjarige lycéenne in het programma bij Enthoven, gechevronneerde filosoof, product van de École normale supérieure, maître de conférences en ook –maar dat doet hier niets ter zake– vader van het eerste kind van Carla Bruni.

Paola en Raphaël spreken elkaar met de voornaam aan, maar vanzelfsprekend vousvoyeren ze altijd. Hun programma duurt een uur en het onderwerp is een klassieke tekst. Zij stelt de vragen of doet suggesties of legt verbanden met weer andere teksten. Hij geeft uitleg, interpreteert en associeert in een duizelingwekkend tempo, of stelt als een Socratische vroedmeester zelf weer vragen. Maar beiden zijn volstrekt gelijkwaardig en hun gesprekken over Rousseau, Plato, Schopenhauer, Kant, Lucretius, Orwell kunnen alle richtingen uitgaan.
Laatst was Montaigne het onderwerp, Essai viii van Boek III, "De l'Art de Conferer", maar aangezien hierover zoveel te zeggen valt, trokken ze er twee uitzendingen voor uit. Twee weken Montaigne dus, als manna in de woestijn.

Denkend aan de vraag van Montaigne “Que scais-je?”, kwam in het gesprek plots de vraag op of de luisteraars van France Culture intelligenter waren, of alleszins “moins cons que les autres”. Enthovens antwoord kan dienen als beginselverklaring voor om het even welke cultuurzender:

Paola: Ce n'est pas parce qu’on écoute France Culture qu’on est moins con que les autres, enfin qu’on est plus intelligent.
Raphaël: Non, ce n’est pas ça, c’est que: il faut écouter France Culture, c’est la meilleure radio qui soit et vive France Culture et vivent les auditeurs toujours plus nombreux de France Culture.
Mais! il faut écouter France Culture parce qu’on y apprend notamment que ce n’est pas parce qu’on écoute France Culture qu’on est moins con que les autres, justement. Et que enfin une radio qui admet le fait que la culture qu’elle transmet n’est pas une garantie contre la bêtise, si vous voulez. C’est ça l’intérêt de France Culture en occurrence.
Disons qu’un spectateur de TF1 qui ne doute pas de la nullité de ce qu’il regarde est peut-être de meilleure compagnie qu’un auditeur intégriste, comme il y en a, de France Culture qui ne doute pas de la qualité de ce qu’il écoute.
Voilà, c’est la seule différence si vous voulez. Mais c’est une différence fondamentale. Si l’on réduit la bêtise à ces deux déterminations qui sont, un la bêtise de l’ignorant et deux la bêtise du savant, la bêtise du savant est beaucoup plus redoutable que celle de l’ignorant parce qu’elle est incurable. Parce que le savant est déjà guéri, parce qu’il croit qu’avec l’intelligence il a cessé d’être bête, avec la culture il a cessé d’être ignorant.
Or Montaigne qui est l’homme le plus cultivé de son temps, ne cesse de demander ce qu’il sait, de dire « Que scais-je ? », de le brandir comme un étendard. Et Montaigne qui est l’homme le plus intelligent de son temps ne cesse de décrire ses propres travers et son incapacité propre à supporter la bêtise, où sa propre bêtise se reconnaît.



Paola: Het is niet omdat je naar France Culture luistert dat je minder stom of intelligenter bent dan de anderen.
Raphaël: Inderdaad niet, maar intussen moet je wel naar France Culture luisteren, het is gewoon de beste zender, en leve France Culture en leve de almaar talrijkere luisteraars van France Culture.
Maar! naar France Culture moet je luisteren, precies omdat je daar leert dat door naar France Culture te luisteren, je toch niet je minder stom wordt dan de anderen, en omdat het een zender is die toegeeft dat, zo je wil de cultuur die hij overbrengt geen bescherming biedt tegen dwaasheid.
Daarin zit hem net het belang van France Culture. Neem een kijker van TF1die er niet aan twijfelt dat wat hij bekijkt beuzelarij is: die is misschien beter af dan een onkreukbare luisteraar van France Culture –en die zijn er– die geen enkele twijfel heeft bij de kwaliteit van wat hij hoort.
Dat is het enige verschil kun je zeggen. Maar wel een fundamenteel verschil.
Als we de stompzinnigheid beperken tot twee soorten, namelijk die van de dwaas en die van de geletterde, dan is de stompzinnigheid van de geletterde veel meer te duchten dan die van de dwaas, want zij is ongeneeslijk. De geletterde is immers al genezen, want hij gelooft dat door zijn intelligentie er een eind is gekomen aan zijn stompzinnigheid, en door zijn cultuur aan zijn onwetendheid.
Terwijl Montaigne, de meest gecultiveerde man van zijn tijd, zich zonder ophouden afvraagt wàt hij dan wel weet, en met “Wat weet ik?” als vaandel zwaait. En Montaigne, de verstandigste man van zijn tijd, beschrijft zonder ophouden zijn eigen tekortkomingen en zijn eigen onvermogen om de dwaasheid te verdragen, waarin zijn eigen dwaasheid zichzelf herkent.

Straatengels is overal nu

Vanavond kon iedereen op de televisie, ter gelegenheid van een mars tegen zinloos geweld –waar vanzelfsprekend ook witte ballonnen werden opgelaten– een pastoor de liturgische woorden horen spreken: “en al de rest is bullshit”.

Waar die wellicht simpele en slecht opgeleide man geen besef van heeft, is dat hijzelf een deel is van het probleem waartegen hij wil protesteren. Hij maakt namelijk deel uit van een vereenvoudigde en gebrutaliseerde wereld waarin mensen zich enkel nog van korte Engelse woordjes bedienen, zoals shit en fuck en suck …en bullshit. Dat laatste woord telt twee lettergrepen, wat hun ongearticuleerdheid enigszins op de proef moet stellen.

Nu is het natuurlijk zo dat de pastoors tegenwoordig uit een kleine poel gevist moeten worden. Zij zullen wel enkele begrippen van het rudimentaire Straatengels beheersen, maar niet meer van het Latijn.

Veel brevieren doet de man allicht ook niet. Vermoedelijk leest hij liever bladen als P-Magazine, want de hoofdredacteur daar kent heel goed dat Adolescenten-engels, en die pastoor moet het ergens vandaan hebben.

Als ik een suggestie had mogen doen, dan zou dat de uitdrukking taurinum stercus zijn geweest, en misschien had onze gewijde man in stercus (stercoris) de letters s-t-r van stront wel herkend. En taurus is een stier, dus inhoudelijk zou er niets verloren zijn gegaan.

Wat uit zijn mond kwam, was onwelriekend maar misschien vindt hijzelf dat zijn asem niét stinkt?

Bij Montaigne lezen we in zijn Essais (Livre III, chapitre VIII):
Stercus cuique suum bene olet
Ieder vindt zijn eigen stront welriekend.
De opmerking is van Erasmus afkomstig en Montaigne citeert hem.

Die Essais zijn onschatbaar. In mijn uitgave staat op deze plaats een voetnoot: “bij Erasmus, in zijn Adagia III,IV,2 lezen we: “suus cuique crepitus bene olet”. Maar crepitus is een wind, in principe dus geen stront.

Dat had Montaigne niet helemaal correct onthouden. Niemand is onfeilbaar.

.

Les Essais de Montaigne

Édition conforme au texte de l’exemplaire de Bordeaux

par Pierre Villey

Professeur à la Faculté des Lettres de Caen

Rééditée sous la direction et avec une préface de

V.L. Saulnier

Professeur à la Sorbonne

© 1924, Presses Universitaires de France

Dundrukuitgave van La Guilde du Livre, Lausanne 1965

Om Verhofstadt de veder uit de hand te slaan

.
Er worden te veel boeken geschreven. Tenminste, iedereen mag boeken schrijven maar er worden er te veel uitgegeven. Dat is geen nieuw fenomeen of iets dat ik plots uitvind, Marguerite Yourcenar vond dat bijvoorbeeld ook: “Tant de gens n’ont rien à dire”.
Yourcenar was zelfs tegen haar eigen nieuwe boeken! Een journalist vroeg haar of we weer iets nieuws mochten verwachten: “...et puis, vraiment, une œuvre littéraire de plus ou de moins, dans un monde qui regorge de chefs-d’œuvre?”
Guy Verhofstadt ziet dat helemaal anders. Hij schrijft onbekommerd aan een nieuw meesterwerkje.
Wij weten allemaal: aan Brussel-Halle-Vilvoorde heeft die man veel nutteloze tijd moeten besteden, en ondertussen kon hij geen deugdelijk werkgelegenheidsplan opstellen, maar nu ook dat achter de rug is kan er tijdens de Grote Vakantie gerust een nieuw manifest af. Een defaitist à la Yourcenar kun je onze man niet noemen en zijn boek zal vast borrelen van de zekerheden en overtuigingen.

Echter, laat ons serieuzere dingen bezingen: paulo maiora canamus.
In de nasleep van Brussel-Halle-Vilvoorde – en misschien komt dat onderwerp aan bod in het werkje van onze premier? – las ik een uitstekend boek, Quand l'Europe parlait français van Marc Fumaroli (de l'Académie française), een brievenboek met korte biografische schetsen van markante XVIII^de eeuwers uit heel Europa, Russen, Duitsers, Italianen, Polen, Engelsen die allemaal Frans spraken en schreven. Ik interesseer mij namelijk nogal voor de theoretische vraag: Waarom kunnen Franstaligen zich zo moeilijk aanpassen en waar blijven zij hun pretentie halen? ... ook als zij vele redenen hebben om een toontje lager aan te slaan, bijvoorbeeld omdat zij gedeeltelijk van de liefdadigheid van andere taalgroepen leven. Je constateert dat in België, in Zwitserland, ook in de EU (denken wij aan de Franse landbouwsubsidies). Hoe is zoiets mogelijk vraagt een mens?

Dat komt natuurlijk omdat zij in de XVIII^de E. inderdaad de heersers van de beschaafde wereld waren, en een cultuur uitstraalden die nergens haar gelijke had. Rivarol heeft dat toen voor altijd verwoord. Hij schreef het mooie, en achteraf grappige boekje “De l’Universalité de la Langue française”, waarin glashelder bewezen wordt dat het Frans, wat betreft grammatica en woordenschat superieur is aan alle andere talen. Frans was voorbestemd om de Wereldtaal te worden, en bijvoorbeeld Engels was om tal van redenen ongeschikt. “On peut dire, en outre, que, si l'anglais a l'audace des langues à inversions, il en a l'obscurité, et que sa syntaxe est si bizarre que la règle y a quelque fois moins d'applications que d'exceptions.”

Ik weet niet lezer wat u hiervan denkt, maar ik lees zulke dingen graag. Ze bewijzen dat er veel waarheid zit in de woorden die de Napolitaanse abbé Galiani, in andere omstandigheden maar in dezelfde eeuw en in schitterend Frans toen schreef aan zijn beminde correspondente Louise d’Épinay: "Vos propos me prouvent de plus en plus ce que j’ai toujours cru, qu’un Français quelque esprit qu’il ait, ne saurait jamais se former l’idée d’un pays différent du sien."

Heeft dat iets te betekenen voor probleem 177 zal Verhofstadt vragen. Ik denk van wel, en daarbij, zou ik hem antwoorden: in plaats van boeken te schrijven zou je beter boeken lezen die al geschreven zijn, anders geraak je nog in het straatje van Simenon die zei dat hij geen tijd had om boeken te lezen omdat hij er altijd moest schrijven.
Maar die Simenon schreef goede boeken, en in goede boeken zou Guy le Décalé kunnen leren dat feiten belangrijker zijn dan meningen of plannen. En dat theorietjes na enkele jaren altijd infantiel blijken te zijn, en dat je je eigen boekjes van vroeger dan carrément moet tegenspreken met weer nieuwe theorietjes. Maigret zegt dat ook.

Een klassieke auteur die ik hem kan aanraden in dit verband is de bloednuchtere Montaigne (die weliswaar in het Frans schreef, maar opgevoed was in het Latijn! ...gelukkig had hij levend Frans kunnen opsteken bij het huispersoneel).
Over de Essais van Montaigne, die veel feiten en heel wat minder meningen of plannen bevatten, schreef in een brief aan Voltaire la marquise du Deffand het volgende (ik heb het uit Fumaroli, en er is sindsdien geen betere bespreking van de Essais meer geschreven zegt die, dan juist de hare):

“On y trouve tout ce qu’on y a jamais pensé, et nul style n’est plus énergique; il n’enseigne rien, parce qu’il ne décide de rien; c’est l’opposé du dogmatisme; il est vain, et tous les hommes ne le sont-ils pas? Et ceux qui paraissent modestes ne sont-ils pas doublement vains? Le “je” et le “moi” sont à chaque ligne, mais quelles sont les connaissances qu’on peut avoir, si ce n’est le “je” et le “moi”? Allez […], c’est le seul bon philosophe et le meilleur métaphysicien qu’il y ait jamais eu. Ce sont des rhapsodies, si vous voulez, des contradictions perpétuelles, mais il n’établit aucun système, il cherche, il observe, et reste dans le doute; il n’est utile à rien, j’en conviens, mais il détache de toute opinion et détruit la présomption de savoir.”

“Je vindt er alles in wat je daar nooit had verwacht, en een energiekere stijl is er niet; hij leert je niets, want hij velt nergens een oordeel; het is het tegendeel van dogmatisme; hij is ijdel, maar zijn niet alle mannen dat? En zijn niet de schijnbaar nederigen dubbel zo ijdel? Op elke regel staat er een “ik” en een “mij”, maar waar kunnen wij kennis van hebben, tenzij van het “ik” en het “mij”? Vooruit […], het is de enige goede filosoof en de beste metafysicus die er ooit is geweest. Rapsodieën zijn het, als je wil, voortdurende contradicties, maar hij zet geen enkel systeem op, hij zoekt, hij observeert en blijft in twijfel; hij deugt nergens voor, dat geef ik toe, maar hij verlost je van elke overtuiging en vernietigt elke aanmatiging van kennis.”

.