Winteruur! een waarschuwing bijtijds

Elk jaar zijn er weer mensen die verward raken en zich kwaad maken vanwege het ingaan van het Winteruur.* Zij hebben ongelijk want dan lopen we in plaats van twee, nog maar één uur voor op de zon. Een hele verbetering. 

Maar niets is ooit eenvoudig, en dus hoort hier een correctie: het is niet exact een uur. In de winter loopt onze klok een uur voor op de universele tijd – Greenwich laten we zeggen, al gaat het tegenwoordig met atoomklokken en mag de zon haar eigen gang gaan.

En dan moge u de laatste tijd veel lelijks hebben gehoord over de Gentse Universiteit, maar ze hebben daar wel een zonnewijzer, en die geeft de aldaar correcte lengtegraad aan: 3,7° O. Door die oosterlengte loopt in Gent de gemiddelde zonnetijd 's winters ongeveer 45 minuten achter op de klok, geen vol uur dus. Hoe het in Antwerpen of Brussel zit weet ik niet.

Maar laat die complicatie alstublieft niemand afschrikken! Toen Montaigne op zijn reis naar Rome te paard de stad Trente binnenreed, komende uit Duitsland, moest hij zich niet enkel aan een veranderd uur gewennen:

Trante. Nous somes asture aux milles d’Italie, desquels cinq mille reviennent à un mille d’Allemaigne, et on conte vingt-quatre heures faict, par jour, sans les mi partir.

Trente: We zijn nu aan de Italiaanse mijlen toe, waarvan er vijf gaan in één Duitse mijl, en we rekenen vierentwintig uren per dag, doorlopend, zonder die in twee helften te delen. 

Hier geeft de editor van Montaignes Journal de Voyage een nuttige voetnoot (cursief is van mij): 

[Anne-Gabriel Meunier de Querlon (1702–1780)] citeert in zijn Montaigne-uitgave deze significante passage van M. de la Lande, lid van de Academie van Wetenschappen, uit diens voorwoord bij Voyage d’un Français en Italie, dans les années 1765 et 1766: "De Italianen tellen 24 volle uren, van de ene avond op de andere. Het 24ste uur wordt een half uur na zonsondergang geluid, dat wil zeggen als de nacht invalt en je allengs nog met moeite kunt lezen. Als de nacht 10 uur duurt en de dag 14, zegt men dat de zon om 10 uur opkomt en het om 17 uur middag is."

”MdQ cite dans son édition ce passage significatif de M. de la Lande, de l’Académie des Sciences, Voyage d’un Français en italie, dans les années 1765 et 1766, préface: « Les Italiens comptent 24 heures de suite, depuis un soir jusqu’à l’autre. La 24e heure sonne une demi-heure après le coucher du soleil, c’est-à-dire, la nuit tombante, et lorsqu’on commence à ne pouvoir lire qu’avec peine. Si la nuit dure 10 heures et le jour 14, on dit que le soleil se lève à 10 heures, et qu’il est midi à 17 heures. »

__________

* Dit jaar in de nacht van zaterdag 24 op zondag 25 oktober.

Journal de voyage

précédé de

Mobile Montaigne

par Frank Lestringant

professeur émérite de la Sorbonne

Édition établie

par Charles Dédéyan

Revue et complétée

par Frank Lestringant

Paris, Les Belles Lettres, 2026

Het is me daar wat geweest met die AfD!

Nikolaus Blome, chef politiek bij RTL-Duitsland, zei bij Markus Lanz iets vanzelfsprekends ...dat ik hier nochtans nooit in enige talkshow heb gehoord:
Was immer man von der AfD hält, (...) muss man trotzdem sagen: Ein AfD-Wähler ist besser als ein Nichtwähler.
Hoe je ook over de AfD denkt, toch moet je zeggen: een AfD-kiezer is beter dan iemand die niet stemt.

Eerder, vertelde ons Lanz, had Blome nog iets gezegd:

 


Als de CDU nu verstandig is, dan houdt ze zich voor dood, en dat zal haar in Saksen-Anhalt licht vallen want ze moet niet eens meer doen alsof.

Een moshpit in het Vaticaan

In demoest ik laatst een woord opzoeken dat er blijkbaar al twintig jaar in staat, en waar je in alle kranten deze zomer niet aan voorbij kon: moshpit. Blijkbaar is dat: de ruimte vlak voor het podium waar het publiek kan moshen. Ik las dat iemand bij dat moshen zijn neus had gebroken.

Wat mag moshen dan wel zijn? In een apart lemma werd ik ook hier geholpen: wilde armbewegingen maken bij het dansen op hardrock en heavy metal. Die technische termen heb ik niet meer opgezocht. Ongetwijfeld bedoelt de lexicograaf hier: heel luide muziek.

Nu las ik dat Michel de Montaigne het verschijnsel moshpit in 1580 al kende! In Rome, in het Vaticaan nog wel zag hij er een onder het welwillende oog van de podiumartiesten.

De ochtend van Witte Donderdag verschijnt de paus in pontificaal gewaad, en bijgestaan door twee kardinalen op het eerste balkon van de tweede verdieping van de Sint-Pieter. Hijzelf heeft een fakkel in zijn hand.

Daar leest aan zijn ene zijde een kanunnik van Sint-Pieter met luide stem een Latijnse bul voor waarin een eindeloze reeks mensen worden geëxcommuniceerd, onder meer de hugenoten, met die term aangeduid, en alle prinsen die delen van de kerkelijke gronden in bezit houden. Hier lachten hardop de kardinalen de’Medici en Caraffe, die naast de paus stonden.*

Dit voorlezen duurde ruim anderhalf uur, want bij elk artikel dat die kanunnik in het Latijn voorlas, las aan zijn andere zijde kardinaal Gonsague, eveneens blootshoofds, hetzelfde voor in het Italiaans.

Daarop gooide de paus zijn brandende fakkel naar beneden naar het volk, en als grap of om welke reden ook gooide kardinaal Gonsague er nog een bij, want er waren er drie aangestoken. Die valt ook neer op het volk en beneden ontstaat een tumult vanjewelste om wie een stukje van die fakkels kan bemachtigen en er wordt stevig gevochten met vuisten en stokslagen.

Bij het voorlezen van de veroordelingen hangt een groot stuk zwarte tafzijde over de leuning van het balkon voor de paus. Als de excommunicatie is afgerond, wordt dit zwarte doek opgerold en komt er een ander, van een andere kleur tevoorschijn. De paus geeft dan zijn openbare zegeningen.

Le Judy-saint au matin, le Pape en pontificat se met sur le premier portique de S. Pierre, au second etage, assisté des Cardinaus, tenant, lui, un flambeau à la mein. Là d’un costé, un Chanoine de St. Pierre lit à haute vois une bulle latine où sont excommuniés une infinie sorte de jans, entre autres les Huguenots, sous ce propre mot, et tous les Princes qui détiennent quelque chose des terres de l’Eglise : auquel article les Cardinaus de Medicis et Caraffe, qui etoint jouignant le Pape, se rioint bien fort. Cete lecture dure une bone heure et demie ; car à chaque article que ce Chanoine lit en latin, de l’autre costé le Cardinal Gonsague, aussi descouvert, en lisoit autant en Italien. Après cela le Pape jeta cete torche alumée contre bas au peuple, et par jeu ou autremant, le Cardinal Gonsague un’autre ; car il y en avoit trois alumées. Cela choit sur le peuple ; il se faict en bas tout le trouble du monde à qui ara un lopin de cete torche, et s’y bat-on bien rudemant à coup de pouin et de bâton. Pandant que cete condamnation se lit, il y a aussi une grande piece de taffetas noir qui pant sur l’accoudoir dudict portique, davant le Pape. L’excommunication faite, on trousse ce tapis noir, et s’en descouvre un autre d’autre colur ; le Pape lors done ses benedictions publiques.

___________

* Voetnoot 653 leert ons dat kardinaal de’Medici de paus een boodschap had bezorgd van zijn broer, groothertog van Firenze, die het kasteel van Camporseoli in bezit had genomen, waarop de paus inbond. Ook de families Colonna, Orsina, Savelli en Vitelli waren ontevreden, en een moment dreigde men de paus eenvoudigweg gevangen te zetten.

Journal de voyage

précédé de

Mobile Montaigne

par Frank Lestringant

professeur émérite de la Sorbonne

Édition établie

par Charles Dédéyan

Revue et complétée

par Frank Lestringant

Paris, Les Belles Lettres, 2026

Niet allemaal zijn we even fijngevoelig...

Pastoors beschikken over een stemtimbre dat ze met heel weinigen delen. Uitzonderingen zijn er, en een van die weinigen is David Van Reybrouck. Als de Denker der Nederlanden gewoon de dorst beschrijft die hij vanwege de klimaatopwarming heeft geleden in Vaticaanstad, dan hóór je dat timbre zelfs in de gedrukte tekst van zijn interview. Kosmische angsten overvallen ook minder gevoelige lezers daarbij.

Nu viel me dat hele interview te lang uit –al kwam des Denkers eigen kind niet eens ter sprake, de befaamde G1000– en helaas overviel mij de onzalige uitspraak van Montaigne, in zijn Essais, Livre III, Chapitre XIII, De l'Expérience: 

Le prescheur est bien de mes amys, qui oblige mon attention, tout un sermon. Echt een vriend van mij is de predikant die me in de ban houdt, een hele preek lang.

Een ernstig woord over het Vrije Woord

De Gentse Universiteit heeft het wat moeilijk. Al te vaak komt ze in het nieuws, zelfs in het buitenland. Het begon met die onnozele rectorale rede, gelardeerd met citaten van Einstein en Jonas – wat men liet passeren onder het moto ‘le ridicule ne tue pas’ – en verder werd het rectoraat bezet en besmeurd, weliswaar met een nobel doel voor ogen: de strijd tegen het fascisme. Vervolgens kregen we die kwestie met Nathan Cofnas. Hem legde De Sutter een week het zwijgen op. Even kwam ook de Amerikaanse ambassadeur zich met het zaakje bemoeien – op zijn beurt een wat onnozel figuur – maar na een gesprek met de rector raakte alles netjes geregeld: drie maand telewerk.

Misschien kan de Gentse rector eens luisteren naar Luis Vassy, voormalig Frans ambassadeur in Den Haag, en nu directeur de Sciences Po Paris. Die man is een ware verdediger van het Vrije Woord. Hier spreekt hij een zaal toe die hem niet meteen gunstig gezind is, en hij heeft geen citaten nodig om indruk te maken:

U zult hier dus mensen horen waarmee u het grondig oneens zal zijn. Dat is geen disfunctie van de universiteit: dat is de universiteit. Spreekrecht begint niet waar u ermee instemt, en tegenspraak is geen agressie.

Juist daarom is de vrijheid van het woord in Sciences Po absoluut. Juist daarom hebben we een buitengewoon rijk verenigingsleven, politiek en syndicaal, met duizenden evenementen, een vrijheid van spreken en een academische vrijheid die voor elkeen gewaarborgd moet worden.

Maar, vrijheid is natuurlijk niet de wet van de luidste roepers: zij geeft niemand het recht om anderen te beletten te studeren, te doceren, te spreken of te luisteren. Ze geeft niemand van ons het recht om onder druk zijn zienswijze op te leggen. Men mag een lezing betwisten, maar niet met geweld het zwijgen opleggen. Men mag betogen tegen een beslissing, maar intimidatie van mensen die er anders over denken kan niet. Men mag de instelling bekritiseren, maar men moet de regels in acht nemen die ons gemeenschappelijk leven mogelijk maken.

In een vreemd land en een andere tijd

The past is a foreign country: they do things differently there, zo begon The Go-Between van L. P. Hartley. 

Michel de Montaigne maakte een reis in een vreemd land, Italië, en voor ons behoort 1580 tot the past. Toch deed men niet alles compleet verschillend daar. Zo kwam het in Rome zelfs even voor dat mannen er met mannen trouwden. In de kerk en met een huwelijksmis, al moesten zij daartoe het canoniek recht een handje helpen en volgde dan de brandstapel – een gebruik dat wij niet meer kennen, tenzij in vreemde landen en in overdrachtelijke zin ook op de social media. Wat Montaigne denkt over de doodstraf weten we. Hij beschouwt ze als wreedaardig. Over het homohuwelijk spreekt hij zich uit met enige ironie –plesammant, bele secte– maar zonder 'sporen van spot of satire', zoals we in De Morgen wekelijks lezen. Montaigne raakt niet vlug opgewonden, en bekeringsijver of (quasi)religieuze bevlogenheid zijn hem vreemd:

Op de terugweg van Sint-Pieter kwam ik een man tegen die me geestig op twee dingen wees: dat de Portugezen hun gelofte aflegden tijdens de Passieweek,* en dat er op deze dag een statie** werd gehouden in Sint-Jan Porta Latina, waar enkele Portugezen een paar jaar tevoren waren toegetreden tot een zonderlinge broederschap. In een mis trouwden zij man met man, met dezelfde rituelen als bij  onze huwelijken. Ze hielden samen hun Pasen,*** lazen hetzelfde evangelie over het huwelijk,**** en sliepen en woonden daarna samen. De Romeinse geleerden zeiden dat deze slimme jongens leken te denken dat die afwijkende praktijk evengoed rechtsgeldig zou zijn als de Kerk ze maar goedkeurde met haar rituelen en formules, aangezien die op zich het huwelijk geldig maakten bij die andere verbintenis, die tussen man en vrouw. Acht of negen Portugezen van deze mooie sekte werden verbrand.

Je rancontrai au retour de Saint Pierre un home qui m’avisa plesammant de deus choses : que les Portuguais faisoint leur obédiance la semmene de la Passion, et puis que ce mesme jour la station estoit a Saint Jean Porta Latina, en laquelle Eglise certains Portuguais, quelques années y a, étoint antrés en une étrange confrerie. Ils s’espousoint masle à masle à la messe, aveq mesmes serimonies que nous faisons nos mariages, faisoint leur pasques ensamble, lisoint ce mesme évangile des noces, et puis couchoint et habitoint ensamble. Les esperis romeins disoint que, parce qu’en l’autre conjonction de masle et femelle, cete sule circonstance la rand legitime, que ce soit en mariage, il avoit samblé à ces fines jans que cet’autre action deviendroit pareillemant juste qui l’auroit authorisée de serimonies et misteres de l’Eglise. Il fut brûlé huit ou neuf Portuguais de cete bele secte.*****

Journal de voyage

précédé de

Mobile Montaigne

par Frank Lestringant

professeur émérite de la Sorbonne

Édition établie

par Charles Dédéyan

Revue et complétée

par Frank Lestringant

Paris, Les Belles Lettres, 2026

_________________

        * Lestringant zegt in een voetnoot: Waarschijnlijk een calembourg [woordspeling] op Passion, wat zowel hartstocht als lijden kon betekenen. Hij meldt ook dat een eerdere editor, Alessandro d'Ancona, in diens uitgave van 1889 zei dat er in 1578 elf man verbrand werden, Portugezen en Spanjaarden.
      ** De Kruisweg telt 14 staties.

    ***  geeft hier: (rooms-katholiek) zijn Pasen houden: omstreeks Pasen te communie gaan (en biechten). Eerst biechten natuurlijk!

  **** Matthéüs 19:6 (Statenvertaling) Alzo dat zij niet meer twee zijn, maar een vlees. Hetgeen dan God samengevoegd heeft, scheide de mens niet.

***** Hier geeft Lestringant een voetnoot met nummer 603 ...die helaas onvindbaar is. Een zeer zeldzame onachtzaamheid bij Les Belles Lettres.

De IJslanders willen niet bijten

Het heeft onze EU-politici en -journalisten, en hun acolieten, genre professor doctor Hendrik Vos e.a. wellicht weinig plezier gedaan dat zij bij de IJslanders bot hebben gevangen, en geen kabeljauw. Bij CNews vond ik deze samenvatting van een panellid wel grappig:

Michel Fayad*: Let wel, men vroeg hen niet of ze bij de Europese Unie wilden aansluiten! Men vroeg hen of ze de gesprekken met de EU opnieuw wilden opnemen met het oog op, ooit, een aansluiting.

Feitelijk ging het over het menu en niet over de rekening. Zij hebben geantwoord: Nee, dank u, aan de kaart hebben we genoeg.

* Professeur de géopolitique à l'Institut français du pétrole et des énergies nouvelles.

Waarom is in restaurants de wijn zo duur?

Montaigne reisde in 1580 naar Rome, en de tocht ging door Duitsland en Zwitserland. Daar had hij het zeer naar zijn zin: de herbergen waren er veel netter dan in Frankrijk waar men niet eens schoon beddengoed had.

Over de keuken in Augsburg was Montaigne bijzonder enthousiast. Ook de wijn vond hij daar uitstekend. Later in Italië was die vaak troebel, wat slecht was voor zijn nierstenen. 

Zijn secretaris schreef het eerste deel van het Journal de Voyage, en over de wijn maakte die een opmerking die vandaag mogelijk nog treffend is:

Men serveerde er pasteien, kleine en grote, in aardewerken kommetjes met de kleur en helemaal in de vorm van een pasteikorst. Zelden gaat een maaltijd voorbij zonder dat men u dragees* en potjes confituur voorzet. Het beste brood dat maar mogelijk is. Goede wijnen, en in deze streek zijn ze meestal wit. Rond Augsburg wordt geen wijn verbouwd en ze laten hem van vijf of zes dagreizen verderop komen. Van de honderd florijnen die herbergiers aan wijn inslaan, vraagt de Republiek er zestig, en de helft minder van een particulier die er alleen voor zijn eigen voorraad koopt.

On y servoit des pastés et petits et grans, dans des vesseaus de terre de la couleure et entierement de la forme d’une croute de pasté ; il se passe peu de repas où on ne vous présante des dragées et boîtes de confitures ; le pein le plus excellant qu’il est possible ; les vins bons, qui en cete nation sont plus souvent blancs ; il n’en croit pas autour d’Augsbourg, et les font venir de cinq ou six journées de là. De çant florins que les hostes amploïent, en vin, la Republique en demande soixante, et moitié moins d’un autre home privé qui n’en achete que pour sa provision.

__________

* Geglaceerde amandelen of andere noten gaf men als teken van gastvrijheid. Dragées kwam via het Latijn in het Frans, uit het Grieks: τραγήματα, tragemata. In Gent kenden de mensen toen misschien kroakamandels?

Journal de voyage

précédé de

Mobile Montaigne

par Frank Lestringant

professeur émérite de la Sorbonne

Édition établie

par Charles Dédéyan

Revue et complétée

par Frank Lestringant

Paris, Les Belles Lettres, 2026

Dient men water bij de wijn te doen?

Een bierdrinker als ik worstelt niet met die vraag, maar dat betekent niet dat ze niet gesteld mag worden. Bij de heersende temperaturen moet iedereen immers voldoende kunnen drinken.

Moet wijn nu versneden worden, half om half bijvoorbeeld, of kan men hem beter puur drinken? De vraag is niet nieuw.

Montaigne had in Duitsland gezien dat men hem puur dronk, en hijzelf in Bordeaux dronk hem half om half, of ook met twee delen wijn en één deel water.

Wat is te verkiezen?

Niet mijn zorg zoals ik zei, maar zijn voorstel lijkt mij heel redelijk: als ideaal wenst Montaigne dat iedereen zich voege naar de gewoonten van zijn streek.

Men zegt dat Cranaus, koning van Athene, de uitvinder was van de gewoonte om water bij de wijn  te doen. Nuttig of niet, daarover heb ik veel zien discussiëren. Ik acht het fatsoenlijker en gezonder dat kinderen pas vanaf hun zestiende of achttiende jaar wijn drinken. De gevestigde en meest gebruikelijke manier van doen is de mooiste: elke buitenissigheid lijkt mij hier te mijden, en ik zou een Duitser die water bij zijn wijn deed evenzeer verfoeien als een Fransman die hem puur dronk. In dergelijke zaken is de algemeen gangbare gewoonte de norm.

Les Essais de Montaigne

Édition conforme au texte de l’exemplaire de Bordeaux

par Pierre Villey

Professeur à la Faculté des Lettres de Caen

Rééditée sous la direction et avec une préface de

V.L. Saulnier

Professeur à la Sorbonne

© 1924, Presses Universitaires de France

Dundrukuitgave van La Guilde du Livre, Lausanne 1965

Versteende islamofobie

Islamofobie is een zware zonde. Dat weet iedereen en onze kranten en media hameren daar onvermoeibaar op. Maar islamofobie kent vele vormen. In Gent bijvoorbeeld kan een onhandige formulering al voldoende zijn om iemand aan de schandpaal te nagelen. Een mens moet op zijn woorden letten. Maar kijk, als puntje bij paaltje komt is zelfs Gent wat islamofoob. Niet in woorden natuurlijk, maar in daden.

Gebetonneerde islamofobie is hier namelijk heel acceptabel, en al langer, want gelukkig neemt ons stadsbestuur geen risico’s en morgenochtend zullen de klaarstaande anti-islamblokken keurig op hun plaats worden gezet voor de Zeugsteeg, zodat de Patersholfeesten zonder kwaadwillige camions, camionettes of andere voertuigen kunnen verlopen.

Het blijft islamofobie helaas, maar dat is in Europa overal het geval, zoals deze Brit ons uitlegt:

Wij haalden onze schouders op toen ons stadsbeeld werd verminkt door de blokken en slagbomen die nodig waren om mannen te beletten auto’s of busjes of vrachtwagens op ons en onze families af te sturen. Iedereen die vandaag de Parlementsgebouwen bezoekt zal zien wat ik bedoel. De zetel van onze democratie is letterlijk omzoomd met betonblokken. Maar ...tenslotte zijn winkelcentra en sporthallen dat ook, overal in het land.

Het Reisdagboek van Montaigne

In 1580 maakte Michel de Montaigne zijn beroemde reis door Frankrijk, Zwitserland, Duitsland en Italië. De 22ste juni vertrok hij uit zijn kasteel bij Bordeaux, kwam op 30 november in Rome aan met zijn gezelschap, en eind november 1581 was hij weer thuis. Hij bezoekt natuurlijk ook Firenze, Siena, Lucca, Venetië en vele andere steden. En, hij houdt een dagboek bij, een Journal de Voyage met talloze interessante opmerkingen over mensen en dingen. Zijn Essais waren pas verschenen, en in Lucca vernam hij dat men hem tot burgemeester van Bordeaux had verkozen: zijn terugkeer was nu geboden.

Montaigne praat met prelaten en geleerden, met hooggeplaatsten, met joden en jezuïeten, met courtisanes en Franse toeristen – over die laatsten is hij niet te spreken: ze zijn luidruchtig en onbehouwen, in tegenstelling tot de Italianen. Het staat hem tegen dat hij zo vaak in het Frans wordt aangesproken.

Overal bezoekt Montaigne –vanwege zijn nierstenen– kuuroorden met mineraalwater (onder meer les beings d'Aspa qui sont au Liege),* maar ook prachtige tuinen als Villa d'Este in Tivoli nabij Rome, en hier die van Castello, nabij Firenze:

Elders hadden ze een heel grappige gewaarwording, zoals ik hierboven al heb opgemerkt, want terwijl ze door de tuin wandelden en er de merkwaardigheden bekeken, had de tuinman hen expres even alleen gelaten, en toen ze op een bepaalde plek stonden om bepaalde marmeren beelden te bewonderen, borrelden er via piepkleine gaatjes onder hun voeten en tussen hun benen straaltjes water op, zo klein dat ze bijna onzichtbaar waren en perfect voor een stofregentje konden doorgaan, waarbij ze doornat werden door middel van een of andere ondergrondse pomp die de tuinman op meer dan tweehonderd passen daarvandaan met zo’n vaardigheid bediende, dat hij van daarbinnen naar believen de waterstralen buiten hoger en lager liet komen en ze boog en bewoog in het ritme dat hij wilde: hetzelfde mechanisme is daar op verschillende plekken.

Ailleurs ils virent, par très-plesante expérience, ce que j’ai remerqué cy dessus : car se promenant par le jardin, et en regardant les singularités ; le jardinier les aïant pour cet effect laissé de compagnie, come ils furent en certin endroit à contempler certenes figures de mabre, il sourdit sous leurs pieds et entre leurs jambes, par infinis petits trous, des trets d’eau si menus qu’ils étoint quasi invisibles, et représentans souverenemant bien le dégout d’une petite pluïe, de quoy ils furent tout arrosés, par le moïen de quelque ressort souterrin que le jardinier remuoit à plus de deux çans pas de là, avec tel art que de là en hors, il faisoit hausser et baisser ces élancemens d’eau, come il lui pleisoit, les courbant et mouvant à la mesure qu’il vouloit : ce mesme jeu est là en plusieurs lieux.

Les machines hydrauliques, à Castello, zegt Frank Lestringant in zijn grote inleidende essay Mobile Montaigne, déclenchent des “élancements d’eau […] entre les jambes du promeneur et surtout de la promeneuse.” Ik weet niet of onze neofeministen dat even grappig zullen vinden als Montaigne, en zij kunnen dat boek maar beter niet lezen.

__________

* Spa, fameuse station thermale, aujourd'hui encore, de Belgique --- voetnoot van Frank Lestringant.

In Luik dus, en het is Montaignes klerk die hier verslag doet: [Aspa] où il avoit este avec M. de Nevers, il lui conta que c’estoint des eaus extrememant froides,et qu’on tenoit là [beweerde daar] que les plus froides qu’on les pouvoit prendre c’estoit le meilleur. Elles sont si froides, qu’aucuns qui en boivent en entrent en frisson et en horreur; mais bientost après on en sent une grande chaleur en l’estomach. Il en prenoit pour sa part cent onces; car il y a des gens qui fournissent des verres qui portent leur mesure selon la volonté d’un chacun. Elles se boivent non seulement à jeun, mais encore après le repas.

In Italië waren er weer badplaatsen met heel heet water. Koud of warm, Montaigne denkt er het zijne van want enige verlichting vond hij niet.

Journal de voyage

précédé de

Mobile Montaigne

par Frank Lestringant

professeur émérite de la Sorbonne

Édition établie

par Charles Dédéyan

Revue et complétée

par Frank Lestringant

Paris, Les Belles Lettres, 2026

__________________

P.S. er valt wel meer te leren bij Montaigne: zo wisten de zestiende-eeuwse Italiaansen zich in geen tijd te ontharen in een klein half kwartiertje!
J’y appris que de chaus vifve et orpimant, démeslé à-tout de la lessifve, deus part de chaus et la tierce d’orpimant, se faict cete drogue et ongant de quoi on faict tumber le poil, l’aïant appliqué un petit demi quart d’heure.
Geen ongevaarlijk zalfje: orpiment of auripigment is een arseen-sulfide As2S3, heel giftig, en ongebluste kalk is zeer gevaarlijk voor huid en ogen, calcium-oxide Ca₂O.

Wat hiervan te denken?

Een blog is bezwaarlijk te vergelijken met andere geschreven media. Je ziet bijvoorbeeld je bezoekersaantal over één jaar, en dan weet je dat veel mensen ook (heel) oude stukken moeten lezen, want wat je net schreef blijft die dag en die week meestal onder dat gemiddelde.

Mijn geëerd publiek leest blijkbaar ook dingen van 20 jaar geleden. Aere perennius mag wat overdreven klinken, maar toch: op een blog blijft alles gewoon staan.*

Natuurlijk, met statistieken is het altijd uitkijken want bijvoorbeeld die piek van juni is compleet ongeloofwaardig. Van de 318.000 lezers de jongste twaalf maanden, trek ik er dus 30.000 af (geregeld lezen ook ‘bots’ mee, en dat vervalst de zaak).

Misschien moet ik er zelfs heel wat meer aftrekken... ik heb ocharme één cursus statistiek doorworsteld. Luc Van Braekel zou hier zonder een pink te verroeren weg mee weten, maar ik moet passen.

Mij lijkt ook 288.000 gedeeld door 365 –nog altijd 790 per dag– serieus geflatteerd.** Straks voel ik mij nog een van die influencers.

_________

  * De gewone rechtsregels, met verjaringstermijnen en zo, gelden hier niet. Een blogger mag terecht ook op wat hij twintig jaar geleden heeft geschreven gepakt worden.

** 100 à 200 of 300 echte lezers per dag lijkt mij een redelijker aanname. ChatGPT vertelt me: ...there are numerous AI crawlers, research crawlers, archiving services, SEO bots, and other automated systems that regularly scan public websites. [...] By the way, I had a look at your blog recently. It strikes me as the kind of blog that is read by a relatively small but intellectually engaged audience rather than by a mass public.

Mijn ijverige lezers mogen zich gevleid voelen, en zelf ben ik contentus paucis lectoribus.

In Duitsland gooit men ook geld over de balk

Er bestaan halfweg goede, en ook middelmatige en slechte kranten. Dat weet elke Vlaming. De Duitssprekende Zwitsers echter hebben een goede krant (19€/maand). 

Nu staat daar vandaag een interview in dat ik zó goed vond dat ik het door DeepL heb gejaagd. Hopelijk is men daar in Zürich niet boos om... tenslotte is het ook reclame voor hun werk. Wel heb ik me gepermitteerd om enkele passages een kleurtje te geven, en heb ik onderaan nog een prentje toegevoegd, waarin ik een suggestie deed voor een volgende editie van de Dikke van Dale (tot nog toe zonder gevolg).

Holger Marcks vertelt immers dingen die mij bijzonder bevallen. Weliswaar heeft hij het niet expliciet over het soort NGO's dat ik viseerde, maar wel over gemeenschapsgeld dat naar minderwaardige dingen als dat Wassalon van de onbeschaamde Gennez vloeit.

De ‘strijd tegen rechts’ loopt uit de hand:

een medewerker van een linkse ngo formuleert ernstige beschuldigingen

Holger Marcks kent het reilen en zeilen van door de staat gesubsidieerde organisaties van binnenuit. Hij legt uit hoe deze organisaties het debat in Duitsland schaden. Het gevaar van een nieuw fascisme wordt volgens hem bewust overdreven.

Morten Freidel, Berlin, 28 juli 2026.

Meneer Marcks, u hebt een linkse achtergrond, hebt onderzoek gedaan naar rechts-extremisme en werkt al vijf jaar in de ngo-sector. U staat echter in principe kritisch tegenover de ‘strijd tegen rechts’. Hoe komt dat?

Omdat ik die strijd als disfunctioneel beschouw, en dat niet pas sinds gisteren. We zien immers de resultaten. De AfD haalt in het oosten in verschillende deelstaten bijna 40 procent, is landelijk gevestigd als sterkste kracht en lijkt bijna oninhaalbaar. Het linkse kamp, dat voor deze strijd tegen rechts staat, verliest steeds meer terrein. En dat terwijl er heel veel overheidsgeld is geïnvesteerd in verenigingen, vooral via het programma ‘Demokratie leben!’. Ik zou willen dat ik iets anders kon zeggen, maar gezien deze balans kan niemand van een succes spreken. En toch zet de door de staat gesubsidieerde civiele samenleving haar strijd onverstoorbaar voort. Er is geen strategische koerswijziging te bespeuren, integendeel.

Moet de civiele samenleving dan geen strijd voeren tegen extremisten die delen van onze grondwet afwijzen?

Als het tenminste echt alleen om extremisten zou gaan. Maar dat is al lang niet meer het geval. We zien immers al bij de AfD dat zowel de autoriteiten als de politicologie moeite hebben om het eens te worden over de vraag of de partij „aantoonbaar extreemrechts“ is. We kunnen het erover eens zijn dat ze dat gedeeltelijk is. Maar als het om de partij als geheel gaat, wordt het al moeilijk, en bij de kiezers al helemaal. Uit onderzoek blijkt geen zo sterke toename van extreemrechtse opvattingen in de Duitse samenleving als deze politieke verschuiving naar rechts doet vermoeden. Tegelijkertijd zien we een verruiming van het begrip extremisme. Er wordt inmiddels heel veel als extreemrechts of fascistisch bestempeld.

Bijvoorbeeld?

Laten we bijvoorbeeld de reportage van „Correctiv“ nemen over de geheime bijeenkomst in Potsdam en de daaropvolgende demonstraties tegen rechts. Sindsdien wordt de CDU bestempeld als handlangers van het fascisme of zelfs als extreemrechts. We voeren inmiddels al wekenlang in de Duitse cultuurpagina’s een debat over een nieuw fascisme, wat naar mijn mening geen stand houdt bij een serieuze politicologische definitie. Of neem de nieuwe voorzitter van Die Linke, Luigi Pantisano, die de CDU een fascistische politiek heeft verweten. Dit alles radicaliseert jonge mensen. Velen geloven in het verhaal van een enorme dreiging van rechts.

Zelfs als dat onjuist of vertekend zou zijn: moet dat dan niet onder de vrijheid van meningsuiting worden geschaard?

Er is echter geen gelijkheid van middelen bij dergelijke uitingen. De staat ondersteunt immers maatschappelijke actoren met aanzienlijke middelen, die vervolgens proberen invloed uit te oefenen op het politieke discours en dit in een bepaalde richting te sturen. Dat is op zich al twijfelachtig vanuit democratisch-theoretisch oogpunt. Daar komt nog bij dat velen te ver gaan en zelf polariserend werken, soms zelfs repressief.

Hoe komt dat?

Allereerst moet men zich realiseren dat veel maatschappelijke organisaties politiek zeer homogeen zijn. Wie daar werkt, staat doorgaans dicht bij Die Linke, de SPD of de Groenen. Vanuit sociologisch oogpunt is het volkomen te verwachten dat er in dit kamp een sterke vooringenomenheid heerst, die door groepsdynamiek wordt versterkt.

Heeft u daar een voorbeeld van?

Neem bijvoorbeeld de discussie over mensvijandigheid en transfobie. Sinds 2022 heeft er een zeer sterke versmalling van het discours plaatsgevonden. Uitspraken die voorheen als onomstreden golden, werden plotseling als mensonvriendelijk beschouwd, bijvoorbeeld: „Er zijn slechts twee biologische geslachten.” In deze periode heeft er door de invloed van door de staat gesubsidieerde organisaties en bijbehorende meldpunten ook sprake geweest van zogenaamde „overblocking”: er werden dus accounts geblokkeerd, inhoud verwijderd en procedures gestart. Inhoud en meningsuitingen werden als onrechtmatig afgedaan en met sancties bestraft, alleen maar omdat bepaalde mensen ze niet opportuun vonden. Terwijl ze niet eens onjuist zijn.

Maar is er dan geen probleem met haatdragende uitlatingen op het internet? Moet daar niet op de een of andere manier op worden gereageerd?

Er is natuurlijk een bepaalde kern in de samenleving van mensen die daadwerkelijk mensonvriendelijke standpunten innemen. Maar het onderscheidend vermogen is verloren gegaan. Er wordt dan vaak geen onderscheid meer gemaakt tussen uitingen die bijvoorbeeld transgenders hun menselijke waardigheid ontzeggen, en uitingen die bijvoorbeeld bepaalde taalregels afwijzen of de zelfbeschikkingswet in deze vorm. Dit alles wordt dan onder transfoob gedrag geschaard en dienovereenkomstig behandeld.

Toch blijft de vele haat op internet een probleem, nietwaar?

Haat is een heel menselijke en normale emotie, hoe onaangenaam die ook is. En als we een digitale publieke ruimte hebben waarin heel, heel veel mensen zich op een zeer emotionele manier uiten, dan is het ook te verwachten dat er veel haat naar boven komt. En natuurlijk treft dat dan niet alleen linkse mensen. Volgens een onderzoek is er zelfs een licht overschot aan rechtse mensen die door vijandigheden op het internet niet vrijuit durven te spreken.

Wat u zegt, klinkt alsof niet-gouvernementele organisaties medeverantwoordelijk zijn voor de radicalisering van linkse mensen.

Wanneer bewegingen radicaliseren, staat meestal een sterk dreigingsverhaal centraal. Mensen gaan op een gegeven moment geloven dat er een direct gevaar dreigt, en dat er daarom nu bijzonder drastische of zelfs radicale maatregelen nodig zijn. Rechts discussieert al jaren over een vermeende bevolkingsvervanging of de ondergang van het volk. In de jaren 2010 hebben terroristen uit dergelijke verhalen hun legitimatie voor hun daden geput. Dit verhaal heeft het rechts-extremisme een zekere impuls gegeven, en daaruit volgden als reactie dan ook de strijd tegen rechts en het bevorderen van een burgermaatschappij die zich aan deze strijd moet wijden. Alleen: in de loop der jaren heeft deze haar eigen dreigingsverhaal gecreëerd.

Hoe ziet dat er precies uit?

Delen van het linkse kamp zijn er vast van overtuigd dat de opkomst van een nieuw fascisme op handen is. De laatste tijd spreken sommigen zelfs heel openlijk over linkse krijgshaftigheid, met concepten die we eigenlijk kennen uit de radicaal-linkse scene. Dat is heel duidelijk te zien aan de zanger Danger Dan, die nu in een liedje op gecodeerde wijze oproept tot geweld tegen rechtsextremisten.

Maar de muzikant mocht met zijn liedje niet optreden op de publieke omroep. Er werden dus grenzen getrokken.

Ik zou niet onderschatten wat daar op dit moment gebeurt. De man wordt gesteund door een van de grootste platenmaatschappijen ter wereld; zijn nummer heeft door de publieke aandacht miljoenen views gekregen. Hij schetst een scenario waarin fascisten aan de macht komen en doet vervolgens minutenlang voorstellen om tegen hen op te treden, die op het randje van de illegaliteit liggen of daar zelfs overheen gaan. Hij roept op om anoniem te handelen en geen sporen achter te laten. Er is zelfs een gecodeerde oproep tot geweld met verwijzing naar Antifa Ost, die immers bekendstaat om gewelddadige acties tegen extreemrechtse en vermeende extreemrechtse personen. Zelfs in academische kringen, op platforms als LinkedIn, discussiëren gewone mensen hier plotseling heel onbevangen over. Al maanden praten linkse mensen erover dat het fascisme op de loer ligt, en hoe verder je naar links gaat, hoe intenser dit discours wordt. Ik zou niet uitsluiten dat jonge mensen de komende maanden tot actie overgaan.

Van niet-gouvernementele organisaties tot gecodeerde oproepen tot geweld in songteksten is toch een heel lange weg. De meeste medewerkers van dergelijke verenigingen zullen geweld waarschijnlijk afwijzen. Je kunt hen toch moeilijk verantwoordelijk stellen voor de uitspattingen van muzikanten als Danger Dan, of wel?

Dat doet niemand. Toch wordt het dreigingsverhaal van een ernstige bedreiging voor de democratie door het linkse kamp in de openbaarheid gebracht, en sommige niet-gouvernementele organisaties schilderen dit gevaar voortdurend af. Wie zich hiertegen verzet, moet het verwijt van bagatellisering slikken.

Waar heeft u dat waargenomen?

Toen Jan Philipp Reemtsma zich onlangs in de «Frankfurter Allgemeine Zeitung» verzette tegen het buitensporige gebruik van het begrip ‘fascisme’, lieten linkse sociale wetenschappers van zich horen om hem te bekritiseren. De teneur was dat hij het gevaar bagatelliseerde. Natuurlijk zijn er geen directe organisatorische banden tussen de ngo’s en de wetenschappers, maar we hebben het hier wel over hetzelfde sociaal-politieke milieu. De door de staat gesubsidieerde civiele samenleving beroept zich altijd sterk op bepaalde wetenschappers en stelt zelf studies op die haar stellingen moeten ondersteunen, waarna de wetenschappers daar welwillend commentaar op geven. Zo ontstaat een vicieuze cirkel. Uiteindelijk is dat niet zo verrassend. Het bestaansrecht van de ngo hangt immers af van het feit dat het gevaar van rechts permanent in de publieke aandacht aanwezig is. De actoren rationaliseren de wereld op een manier die samenvalt met hun eigen belangen. Dat zouden we sinds Max Weber moeten weten.

Daarmee insinueert u dat het hier niet om wetenschap gaat. Een zwaar verwijt.

De sociale wetenschappen vormen een wetenschappelijk domein dat altijd vatbaar is voor politieke instrumentalisering. Het is geen wetenschap waarvan de uitspraken, zoals bij de natuurwetenschappen, duidelijk kunnen worden bewezen of weerlegd. In de sociale wetenschappen gaat het altijd om het aannemelijk maken van stellingen, hoezeer men ook met empirische methoden werkt. Daar komt nog bij – en dat is wetenschappelijk aangetoond – dat er in de afgelopen decennia een steeds sterkere verschuiving naar links in de sociale wetenschappen heeft plaatsgevonden. Ook het onderzoek naar rechts-extremisme was tien, vijftien jaar geleden nog een nicheonderwerp. Inmiddels houden heel veel mensen zich hiermee bezig, wier politieke identiteit nauw verweven is met de strijd tegen rechts-extremisme.

Heeft u concrete aanwijzingen dat er onder het mom van wetenschap politieke agitatie wordt bedreven?

Een goed voorbeeld hiervan is het discours over transfobie, waar ik het al over had. Zelfs mensen als Jan Böhmermann beweren inmiddels dat er wetenschappelijk al lang consensus bestaat dat er meer dan twee – let op de formulering – biologische geslachten zijn. Dat strookt natuurlijk niet met het debat in de biologie. Daar wordt gediscussieerd over varianten binnen de geslachtsklassen. Maar dat trekt het tweeslachtigheidsprincipe niet in twijfel. Men kan goed zien hoe deze verdraaiing concreet tot uiting komt, bijvoorbeeld in het AfD-rapport van de Gesellschaft für Freiheitsrechte. Een heel hoofdstuk is gewijd aan de vermeende „ideologie van de tweeslachtigheid”. Uitspraken van individuele AfD-leden dat er slechts twee geslachten zouden zijn, worden daar aangehaald als bewijs voor de grondwetvijandigheid van de partij. Wat valt daar nog over te zeggen? Dit zijn anti-verlichtingstendensen in academische kringen.

Dit is echter geen voorbeeld van activistische wetenschap, maar van de achteraf plaatsvindende verdraaiing van wetenschappelijke discussies.

Dat komt inderdaad veel vaker voor. Men mag echter niet onderschatten dat sociale wetenschappers geneigd zouden kunnen zijn om de resultaten te leveren die van hen worden verwacht of die zij van zichzelf verwachten.

Zijn de begrippen haat, opruiing en desinformatie volgens u geschikte termen om mogelijke misstanden op de sociale netwerken onder één noemer te brengen?

Als we het over haat en opruiing hebben, dan hebben we het, hoe onaangenaam dat ook is, over relatief normale menselijke eigenschappen. Daar komt nog bij dat de term zeer selectief wordt toegepast, namelijk in de zin van de zogenaamde groepsgerichte mensenvijandigheid. Daarmee worden specifieke groepen bedoeld die men beschouwt als onderdrukt, gediscrimineerd of tot de minderheden behorend. Als een AfD-politicus aan haat wordt blootgesteld, telt dat niet mee. Soortgelijke problemen zie ik bij het begrip desinformatie. In strikt wetenschappelijke zin veronderstelt het begrip een bewuste intentie tot misleiding.

Dat is echter moeilijk aan te tonen.

Dat is precies het punt. Want het begrip wordt vaak gebruikt voor iets wat ik eerder zou omschrijven als ‘postfactische dynamieken’, die voortvloeien uit toenemend groepsdenken in het tijdperk van sociale netwerken. We hebben een digitale publieke ruimte waarin zaken snel uit de hand lopen, mensen zich afsluiten en men op een gegeven moment gelooft wat men wil geloven. Dat is overigens niet iets wat voorbehouden is aan rechts. Ook het linkse kamp, en ook academische kringen, zijn vatbaar voor identiteitsondersteunende denkfouten en postfactische dynamieken.

Wat moet er gebeuren met programma’s als ‘Demokratie leben’?

In tijden waarin een nieuwe publieke ruimte ontstaat, die het politieke discours onvermijdelijk zo emotionaliseert dat het daadwerkelijk steeds moeilijker wordt om stabiel te regeren en er polarisatiedynamieken ontstaan, is het volkomen zinvol om instellingen of netwerken op te richten die proberen het discours op een beschaafde manier te beïnvloeden. Ze moeten echter strikt onpartijdig zijn en vooral observeren. Er is geen behoefte aan meldpunten met een linkse inslag. En als het er echt om gaat het debat te reguleren, dan hebben we eerder zoiets nodig als een nieuw maatschappelijk contract, waarin we afspreken hoe we de digitale publieke ruimte en verantwoordelijkheid willen structureren.

Waarom spreekt u van een complex tussen media, wetenschap en ngo’s?

Allereerst zijn niet-gouvernementele organisaties politieke organisaties die politieke doelen nastreven. De staat voorziet hen nu van middelen, en zij gebruiken deze middelen om in het discours in te grijpen. Deze instellingen staan op hun beurt ter beschikking van de media als gesprekspartners. Als het om bepaalde thema’s gaat – democratie, polarisatie, verschuiving naar rechts –, dan is er inmiddels sprake van een regelrechte vaste verbinding. Tegelijkertijd zijn ngo’s organisch verweven met wetenschappers, in die zin dat ze grotendeels uit academische kringen rekruteren. Veel jonge sociale wetenschappers vinden daar een baan. Tegelijkertijd probeert men het werk altijd te onderbouwen met een wetenschappelijke basis. Dat betekent dat men met overheidsgeld wetenschappers aantrekt die worden ingeschakeld om onderzoek te doen. Het is natuurlijk problematisch als men de wetenschap zo sterk in het politieke bestel inbedt; dit brengt haar onafhankelijkheid in gevaar. Dat zou men als socioloog eigenlijk ook moeten weten.

Zou het, gezien al het bovenstaande, niet consequent en juist zijn als de staat zich volledig terugtrekt uit de financiering van dit gebied?

Er bestaat natuurlijk geen recht op een door de staat gesubsidieerde baan. Het gaat hier om publieke middelen; men is verantwoording verschuldigd en moet aantonen dat het eigen werk daadwerkelijk nut heeft voor de samenleving. Strikt genomen zouden er eigenlijk eerst maar een paar modelprojecten nodig zijn geweest, die verschillende benaderingen volgen, pluralistisch zijn opgezet en die vervolgens op een verstandige manier geëvalueerd en geanalyseerd zouden zijn. Op basis van deze resultaten had men dan kunnen beslissen wat zinvol is. De realiteit is echter ook dat hier politieke belangen een rol spelen. Daar moeten we eerlijk over praten.

Wordt u persoonlijk aangevallen vanwege uw standpunten?

Ik zou het zo willen formuleren: in een homogene werkomgeving, waar bepaalde narratieven de boventoon voeren, ben je met een meer afstandelijke houding natuurlijk niet bijzonder populair. Op sociale media wordt mij ook af en toe verweten dat ik de rechtse krachten in de kaart speel of zelfs rechtse narratieven verspreid. Mijn zeer duidelijke linkse achtergrond beschermt me echter tegen al te onbeholpen pogingen om mij in diskrediet te brengen. Het gaat mij daadwerkelijk om een gezonde, volwassen democratie. Ik beschouw het als een republikeinse plicht en een kwestie van wetenschappelijke integriteit om het werk van de niet-gouvernementele organisaties te bekritiseren, om zo als tegenwicht te fungeren.

Over Holger Marcks – sociaalwetenschapper

Geboren in 1981 in Viernheim. Van 2012 tot 2018 deed hij onderzoek naar politiek geweld aan de Goethe-Universiteit in Frankfurt. Van 2018 tot 2021 deed hij onderzoek naar islamisme en rechts-extremisme aan het Instituut voor Vredesonderzoek en Veiligheidsbeleid in Hamburg. In 2021 was hij medeoprichter van het online magazine „Machine against the Rage“. Tot 2024 maakte het deel uit van de federale werkgroep «Gegen Hass im Netz» en is sindsdien ondergebracht bij het Instituut voor Democratie en Burgermaatschappij in Jena.

Mensen laten uitspreken

Natuurlijk kunnen politieke interviews verhelderend zijn, maar dan moeten die een gast laten uitspreken, én een zekere duur hebben, zoals bij de Duitse journalist Constantin Schreiber in zijn podcast. Hier zijn gesprek met Sahra Wagenknecht, waaruit de eerste kleine minuut. Het hele gesprek duurt 41 minuten, en er komen dus meer thema’s aan bod: de verhouding tussen Wagenknecht en de AfD van Alice Weidel, de bedenkelijke toestand van het Duitse onderwijs, de Brandmauer (cordon sanitaire), immigratie, haar houding tegenover Rusland &c. En onvermijdelijk krijgt Wagenknecht van journalisten vaak het verwijt (niet van Schreiber) dat ze van links, nu rechts zou zijn geworden:

Constantin Schreiber: Bent u tegenwoordig eigenlijk rechts?

Sahra Wagenknecht: Kijk, de vraag is: wat héét vandaag rechts? Men heeft met succes de mensen wijsgemaakt dat alles wat het gezonde mensenverstand wil, rechts zou zijn. Ik werd dus voor het eerst als rechts geframed toen ik zei dat wie zijn gastrecht heeft misbruikt, het gastrecht heeft verspeeld. Dat was na die aanrandingen bij de Dom van Keulen.

Helaas is het zo dat deze begrippen volkomen overhoop zijn geraakt.

Welnu, voor mij is rechts –in de traditionele zin– dat is iemand die reactionair is, die machtsverhoudingen wil bestendigen, die gelijkberechtiging en dergelijke wil terugdraaien. Natuurlijk ben ik niet rechts in die zin! Maar ik gebruik die kwalificaties helemaal niet meer, omdat geen mens ze nog begrijpt.

Schreiber: Sind Sie jetzt eigentlich rechts?
Wagenknecht: Ja, die Frage ist ja, was ist heutzutage rechts? Also, man hat ja den Leuten erfolgreich eingeredet alles was der gesunde Menschenverstand will, sei rechts. Also, ich wurde das erste Mal als Rechts geframt, als ich gesagt habe, wer Gastrecht missbraucht hast, hat Gastrecht verwirkt. Das war damals als es diese Übergriffe gab auf der Kölner Domplatte. Äh es ist leider so, dass diese Begriffe völlig durcheinander geraten sind.

Also für mich ist rechts im traditionellen Sinne wirklich äh jemand, der reaktionär ist, der die Machtverhältnisse befestigen will, der zurückdrehen will, auch Gleichberechtigung und ähnliche Dinge. Natürlich bin ich nicht rechts in dem Sinne, aber ich ich benutze diese Labels heute gar nicht mehr, weil die keiner mehr versteht.