Uit de biecht geklapt

Vaak zijn bij auteurs de dialogen een zwak punt. Niet zo bij Casanova.

In deel negen, hoofdstuk VII, Mes amours avec Donna Ignacia, zien we een proeve van zijn schrijverskunst. Hij vond het niet nodig dat Donna Ignacia zo vaak ter biechte ging:

– Is uw biechtvader nog jong?

– Zeventig is hij.

– Vertelt u hem alle details van uw zonden op zwakke momenten?

– O, wat dat betreft vertel ik hem alles, want elk detail, hoe klein ook, is een zware doodzonde.

– Ondervraagt hij u?

– Nee, want hij weet dat ik hem alles vertel. Dat is heel pijnlijk, het is een grote schande, maar men moet het verdragen. Ik heb deze nu al twee jaar, vóór hem had ik er een die onuitstaanbaar was. Hij vroeg me dingen die me verontwaardigden, die me beledigden. Ik heb hem laten zitten. 

– Wat vroeg hij u?

– O! Bespaar mij u dat te vertellen.

– Waarom moet u zo vaak te biecht gaan?

– Waarom? Bij God, ik wou dat ik het niet nodig had. Ik ga trouwens maar eens in de acht dagen.

– Dat is te veel.

– Dat is niet te veel want als ik in doodzonde ben kan ik de slaap niet vatten. Ik ben bang om in mijn slaap te sterven.

– Ik beklaag u, mijn lieve vriendin, want die angst moet u ongelukkig maken. Ik heb een voorrecht dat u niet hebt. Veel meer dan u vertrouw ik op de barmhartigheid Gods.

En soms wisselt de auteur ook af met een nuttige, wat algemenere beschouwing:

Niets is trouwens zekerder dan dit. Een godvruchtig meisje beleeft bij het bedrijven van de liefde met haar minnaar honderd keer meer genot dan een andere die vrij is van die vooroordelen. Deze waarheid ligt zo voor de hand dat ik het niet nodig acht om ze aan mijn lezer te bewijzen.

Histoire de ma Vie

Édition établie par Jean-Christophe Igalens et Érik Leborgne

Bouquins, Éditions Robert Laffont, Paris 2013, Tome III, pp. 638-9

Een groot auteur herken je meteen

 

De Franse taal is de lievelingszus van de mijne. Vaak kleed ik haar aan op zijn Italiaans. Ik bekijk haar dan, ze lijkt me mooier, bevalt me nog meer en ik voel me content. Overtuigd van mijn grammatica, en zeker dat geen enkele lezer mij obscuur zal vinden, heb ik mijn uitgever verboden correcties over te nemen die deze of gene geconstipeerde purist in mijn manuscript zou willen aanbrengen.

Als wij ons in Italië gevleid voelen wanneer we in het mooie proza van de geleerde graaf Algarotti een grote hoop gallicismen aantreffen, en als het ons voorkomt dat die vreemde versieringen de materie die hij behandelt juist aangenamer maken, waarom zou ik dan de Franse taal niet ontvankelijk vinden voor Italiaanse versiersels?

Waarom zou ik het begrip van de Fransman afpalen en hem het vermogen ontzeggen om de kracht van een zin te begrijpen, alleen omdat die een langere adem vereist? Zij zullen hem koesteren, eens zij ervan overtuigd raken dat hij zo méér zegt. Zij zullen het vooroordeel laten varen dat hen doet geloven dat hun taal geen vreemde verfraaiingen duldt.

Wie heeft hen dat verteld? Is dat een Salische wet? Die hebben ze allemaal al afgeschaft. Wie had dat gedacht?

Zij zullen ook hun taal een nieuwe grondwet geven, net zoals ze dat met hun muziek hebben gedaan,* en die revolutie zal geen bloedbad worden.

Uittreksel uit het voorwoord van 1791

Jacques Casanova de Seingalt

_____________

* De strijd tussen Lullisten en Ramisten.

Histoire de ma Vie

Édition établie par Jean-Christophe Igalens et Érik Leborgne

Bouquins, Éditions Robert Laffont, Paris 2013, Tome I, p. 1330

Rousseau, Casanova, Schopenhauer en de vrouwen

Soms moet je een boek kopen dat je al hebt, zelfs in meerdere uitgaven al hebt. De leerjaren van Casanova in Parijs ken je bijvoorbeeld uit zijn Histoire de ma vie. Een boekje met passages uit die Histoire heb je dan niet nodig ...tenzij iemand als Chantal Thomas daar een inleiding bij schrijft, want die wil je wél lezen.

Thomas vergelijkt Casanova's kijk op vrouwen met die van Jean-Jacques Rousseau.* Giacomo Casanova is enthousiast bij zijn aankomst in Parijs, al houden de Parisiennes hem soms voor de gek met zijn Italiaans-Frans. Dat vindt hij helemaal niet erg, integendeel, het amuseert hem. Hij is verbaasd over hun onafhankelijkheid, la liberté des femmes, en die complexloze radheid van tong.**

Rousseau ziet die liberté ook, maar beoordeelt ze helemaal anders. Thomas verklaart dit verschil: [...] l'expérience personelle que fut, pour Rousseau, la rencontre avec les femmes Parisiennes – une expérience cuisante, een schrijnende ervaring. In haar nabijheid voelde Rousseau zich als een man in een mijnenveld. Dat lag anders bij Casanova die altijd kon rekenen op le suffrage à vue, de verkiezing in een oogopslag.

Voor Casanova-citaten gebruikt Chantal Thomas de prachtige Brockhaus-Plon-uitgave, goud op snee – die ik cadeau kreeg van een gelijkgestemde radio-collega.

Hier wat Chantal Thomas geeft uit Rousseau's brievenroman Julie ou la Nouvelle Héloïse – die ik niet bezit:

In Parijs zijn er, van de Faubourg Saint-Germain tot aan de Halles, maar weinig vrouwen wier voorkomen en blik niet zó brutaal zijn, dat ze iedereen van zijn stuk brengen die dat in zijn eigen land nooit heeft meegemaakt, en de stunteligheid die men buitenlanders aanwrijft komt voort uit hun verbazing over die lompe manieren. Het wordt nog erger zodra zij hun mond opendoen. Hier niet de zachte, lieflijke stem van onze Vaudoises, maar een soort hard, schril, vragend, dwingend, spottend toontje, luider dan dat van een man. Blijft er in hun stem toch enige vrouwelijke charme over, dan wordt die helemaal tenietgedaan door hun zonderlinge, vermetele manier om iemand aan te staren. Het lijkt wel of ze daar plezier in hebben en genieten van de verlegenheid die ze veroorzaken bij wie hen voor het eerst zien.

[Die attitude komt voort uit] de constante menging zonder onderscheid van beide geslachten, waardoor elk van hen de houding, de taal en manieren van de ander overneemt. Onze Zwitserse vrouwen komen graag onder elkaar bijeen, ze vertoeven dan in een aangename vertrouwdheid, en hoewel ze het gezelschap van mannen zo te zien niet verafschuwen, brengt hun aanwezigheid toch een soort ongemak teweeg in deze kleine gynaecocratie.

In Parijs is het precies het tegenovergestelde. Vrouwen leven het liefst alleen met mannen, ze voelen zich alleen bij hen op hun gemak. In elk gezelschap staat de vrouw des huizes bijna altijd alleen te midden van een kring van mannen. Het is moeilijk je voor te stellen waar al die mannen vandaan komen, maar Parijs zit vol avonturiers en vrijgezellen die hun leven doorbrengen met het ronddwalen van huis tot huis. Die mannen lijken zich te vermenigvuldigen door hun omzwervingen. Daar leert de vrouw dus spreken, handelen en denken zoals zij, en vice versa.

____________

* Terloops ook met de opvatting van Schopenhauer, zij het in de moderne vertaling van Didier Raymond. Thomas geeft een commentaar van Raymond (Essai sur les femmes, Arles, Actes Sud, 1987, p. 33): Ce qu’on appelle à proprement parler la femme européenne est une sorte d’être qui ne devrait pas exister. Einstein heeft dat misschien gezegd, maar niet Schopenhauer. Niet dat die vriendelijk is voor onafhankelijke vrouwen: Produkt unserer abnormen, ja widernatürlichen Zustände. Waar Didier Raymond iets over la femme européenne en dier bestaansrecht heeft gezien, mag hij ons altijd vertellen. Arme Fransen die het met een gekleurde interpretatie moeten klaarspelen.

** In Lana Caprina schreef Casanova twintig jaar eerder al: L’homme et la femme pensent en réalité de la même façon, et ce que le diffamateur de l’utérus appelle différence de dialectique n’est autre qu’une différence d’inclinations, de désirs, de passions qui ne changent rien à la façon de penser.

Man en vrouw denken in wezen op dezelfde manier, en wat de lasteraar van de baarmoeder een verschil in dialectiek noemt, is niets anders dan een verschil in voorkeuren, verlangens en passies, die aan de manier van denken niets veranderen.

Histoire de ma vie
F.A. Brockhaus Wiesbaden

Librairie Plon Paris

MCMLX - MCMLXII

Mon apprentissage à Paris

Préface de Chantal Thomas

1998, Éditions Payot & Rivages

Vulgaire kereltjes...

Het islamregime in Iran is gruwelijk, en niemand zou het betreuren als het weggeveegd werd, allerminst de Iraanse bevolking. Maar dan te zien wat voor kortzichtige, naïeve, leugenachtige en boven alles vulgaire kereltjes daar zogenaamd mee bezig zijn, een Pete Hegseth en een Donald Trump – je tong kleeft aan je gehemelte als je die namen wil uitspreken – dat is een beschaving onwaardig.

Eerst Pete: Iran's leadership…. desperate and hiding, they've gone underground, cowering. That's what rats do. De Iraanse leiders… wanhopig verbergen ze zich en zitten ondergronds, ineengedoken. Dat is wat ratten doen.

En dan Donald: We're going to hit them extremely hard over the next two to three weeks — we're going to bring them back to the Stone Ages, where they belong. We gaan ze de komende twee-drie weken extreem hard aanpakken — we zullen ze terugvoeren naar het Stenen Tijdperk, waar ze thuishoren.

Die twee zijn goed op weg om de vulgariteiten en leugens van destijds Bush I en II, Blair, Rumsfeld, Powell, Bremer en consorten te laten vergeten.

In memoriam Glen Baxter

Zoals we hier zien, zijn darren een stuk groter dan muggen. De cowboy van Glen Baxter (1944-2026) staat dus voor een moeilijkere opdracht dan Donald (al valt ook diens taak niet te onderschatten).

Hij moet zich nog wat leren inhouden

Soms vraag je je af of alles wel goed is met Donald. Niet dat we ons grote zorgen hoeven te maken. Mooi was bijvoorbeeld zijn lofzang op de Saudische kroonprins: You have more titles than any human being on earth! 

Donald vertoeft graag in het gezelschap van prinsen en koningen, en dat is begrijpelijk voor een Amerikaan. Toch maken zulke kreten een wat overspannen indruk. De man moet ook gedurig heen en weer vliegen tussen Washington en Florida, en zoiets is vermoeiend op zijn leeftijd, zelfs al moet hij wellicht geen twee uur op voorhand in de luchthaven zijn.

En dan, wat een verschil met zijn landgenoot Robert Prevost! Die mag zich tegenwoordig Leo XIV noemen, nam een dagje vrij in het weliswaar corrupte maar zonnige Monaco,* reed daar wat rond in zijn pausmobieltje, legde tussendoor zijn gewijde hand op enige kindjes, en bewoog zich ongedwongen en zonder stemverheffingen in het gezelschap van een hele hoop prinsen en prinsessen.

_______

* 'A sunny place for shady people.'

Donald en de superlatieven

De filosofe Barbara Cassin onderzocht in haar boek La guerre des mots het taalgebruik van Trump en Poetin. Het boek is van oktober 2025, en dus spelen Iran en de Straat van Hormuz nog niet.
Verrassend zijn haar bevindingen voor niemand. Blijkt dat Poetin over een breder vocabularium beschikt. Dat van Trump telt maar twee- à drieduizend termen, en met zijn grammatica is het niet beter gesteld. Beiden vindt Cassin even grote schurken (scélérats). Uit het deel Trump, l’Américain en 3000 mots vertaal ik de pagina's 101-2. Veel verschil tussen Trumps campagnetaal en de jongste verklaringen over de successen in zijn korte oorlog is er niet.

Trump geeft de voorkeur aan korte zinnen in de vorm van onderwerp-werkwoord-lijdend voorwerp, waardoor naar verluidt zelfs een kind van 9 jaar ze kan vatten.* Maar het meest opvallende stilistische kenmerk van Trump is dat hij erratische zinnen aan elkaar rijgt. Een reeks ideeën die niet op logica berust, maar op instinct en op het moment – onvermogen en kindsheid, of geniale nonchalance en onvervalste oprechtheid?

De technische term die de retorica aan deze manier van aaneenschakelen zonder samenhang geeft, is anakoloet – van akoleô,** volgen, voorafgegaan door een ontkennend an, dus niet volgen. Precies het tegenovergestelde van de Griekse logos die voortdurend verbindingen legt met voegwoorden, om uitspraken als argumenten te onderbouwen en ervoor te zorgen dat logos-discours ook logos-rede wordt, oratio en ratio, zoals de Romeinen zo geniaal vertalen.

Trump gaat te werk met sprongen en capriolen, een bijna verleidelijke libertair met zijn glibberige tegenstrijdigheden zonder moreel gewicht ook al lijken ze subjectief oprecht. Vage woorden (great, tremendous), en precieze woorden die naar believen een nieuwe betekenis krijgen, losse grammatica en onsamenhangende zinnen. Projecteer er dus maar op wat je wilt: “We gaan ongelooflijke dingen doen... echt ongelooflijk... kijk maar...”. Hoe kun je het niét met mij eens zijn?

Vandaag is Trumps probleem helaas dat ook zijn trouwe volgers het niet langer met hem eens zijn. En de gewone burger weet niet meer wie hij moet geloven, hem of de machthebbers in Teheran. Bluffen en superlatieven gebruiken is wellicht goed in de immobiliënsector, maar die stijl werkt niet overal.

_______________

  * Het immer betrouwbare, beleefde en bezadigde ChatGPT voegt hieraan toe: This style can lower measured diversity without necessarily meaning limited understanding.
** Omdat vandaag werkelijk álles moet gecontroleerd worden, niet alleen citaten, zocht ik dit even op in echte boeken, en vreemd maar dat werkwoord kent de Bailly niet, en Chantraine evenmin. Wél ἀκολουθέω (akoloetheo): volgen, begeleiden. We denken dan aan akoliet.

Bluffen is altijd gewaagd, en citeren ook

 

Je zult altijd mensen hebben die graag uitpakken met kennis die zij niet bezitten, en dan bijvoorbeeld met citaten van Einstein of anderen komen aanzetten. Niet alleen rectoren doen dat, ook lieden die zich voordoen als ernstige, betrouwbare journalisten wagen zich aan mooie citaten zonder die te controleren.

Bluffen is menselijk maar gevaarlijk. Niets op tegen, maar je moet het dan wel met verstand doen, en liefst nog met je eigen verstand, zoals we hier kunnen leren van Giacomo Casanova, toen die zich even voor geoloog en econoom uitgaf:

Dezelfde jonge kamerheer die me voor het bal had uitgenodigd stelde me voor aan de verzamelde adel van de stad, toch wat de dames betreft. Maar ik had geen tijd om er een het hof te maken.
De volgende dag dineerde ik bij de heer de Kaiserling, en ik bracht Lambert* naar een jood om hem fatsoenlijk te laten aankleden.
De dag daarop werd ik uitgenodigd aan het hof voor een diner met de hertog, waar ik alleen maar mannen zag.

Deze oude prins liet mij voortdurend aan het woord. Toen het gesprek tegen het eind van het diner op de bodemschatten van het land kwam, en dat zijn alleen mijnen en halfmineralen,** waagde ik te zeggen dat deze rijkdommen onzeker konden worden, afhankelijk van de exploitatie, en om mijn bewering te rechtvaardigen sprak ik over dit onderwerp alsof ik er zowel in theorie als in de praktijk volmaakt bekend mee was.

Een oude kamerheer die de leiding had over alle mijnen van Courland en Semigallia, liet me eerst alles vertellen wat mijn enthousiasme me ingaf maar mengde zich vervolgens in het gesprek en voerde tegenwerpingen aan, al keurde hij alles goed wat ik voor redelijks had gezegd over de bedrijfsvoering, waar het nut van de exploitatie volledig van afhing.
Had ik, toen ik als kenner aan mijn verhaal begon, geweten dat er ook een echte kenner naar me luisterde, dan zou ik zeker veel minder hebben gezegd want ik was zeer onwetend op dit gebied. Maar ik zou erbij hebben ingeboet want dan had ik geen indruk gemaakt.

De hertog zelf was zo goed me als zeer geleerd te beschouwen, en na de maaltijd leidde hij me naar zijn kabinet en vroeg me of ik hem, mocht er geen haast zijn bij mijn reis naar Sint-Petersburg, twee weken van mijn tijd wilde schenken. Ik verklaarde me bereid om zijn wens in te willigen en hij zei me dat dezelfde kamerheer die me had aangesproken, mij zou rondleiden langs alle exploitaties die hij in zijn hertogdom bezat, en of ik zo vriendelijk wilde zijn mijn opmerkingen over de bedrijfsvoering op te schrijven.

Daar stemde ik direct mee in, en mijn vertrek werd vastgesteld op de volgende dag. De hertog, zeer tevreden met mijn bereidwilligheid om aan zijn wens tegemoet te komen, liet de kamerheer meteen roepen. Die verzekerde me bij dageraad voor de deur van mijn herberg te zullen staan in een koets met zes paarden.

Zodra ik thuiskwam pakte ik mijn spullen in, en liet Lambert weten dat hij zich klaar moest maken om met mij mee te gaan, met zijn wiskundekoffertje.*** Toen ik hem vertelde waar het om ging, verzekerde hij me dat hij, hoewel hij geen verstand had van de betreffende wetenschap, mij graag met al zijn kennis van dienst zou zijn.
We vertrokken op het afgesproken tijdstip met z'n drieën in de koets, een bediende zat achterin, en twee anderen reden te paard voor ons uit, gewapend met sabels en geweren. Om de twee of drie uur kwamen we op een plek waar we van paarden wisselden. Daar verfristen we ons door iets te eten en goede wijn uit de Rijnstreek of uit Frankrijk te drinken, waarvan we een ruime voorraad in de koets hadden.

Tijdens onze reis, die vijftien dagen duurde, stopten we op vijf plaatsen met onderdak voor degenen die in de koper- of ijzermijnen werkten. Ik hoefde geen kenner te zijn om overal iets te noteren en goed te redeneren, vooral over de economie, het belangrijkste onderwerp dat de hertog mij had aanbevolen.

Op de ene plek hervormde ik wat ik nutteloos vond, en op een andere gaf ik opdracht tot uitbreiding van de mankracht om de inkomsten te verhogen. In een belangrijke mijn, waar dertig man aan het werk was, gaf ik opdracht tot de aanleg van een kanaal dat uitmondde in een klein riviertje, en dat hoewel erg kort door de kracht van zijn helling bij de opening van een sluis drie raderen zou aandrijven, waardoor de directeur van de mijn twintig man kon uitsparen. Lambert tekende onder mijn leiding het plan van het bouwwerk perfect uit, mat de hoogtes, tekende de sluis en de raderen, en plaatste zelf de markeringen van de hoogte van het terrein om het kanaal rechts en links af te bakenen tot aan het einde. Door middel van verschillende andere kanalen heb ik grote valleien drooggelegd om in grotere overvloed zwavel en vitriool te verzamelen, waar de gronden die we onderzochten verzadigd van waren.****
Ik keerde terug naar Mitau, verheugd dat ik niet had geposeerd maar geredeneerd, en dat ik een talent in mezelf had ontdekt waarvan ik niet wist dat ik het bezat.
De volgende dag besteedde ik helemaal aan het opschrijven van mijn waarnemingen, en het op groot formaat laten kopiëren van de tekeningen die ik erbij had gevoegd. De dag daarop legde ik al mijn waarnemingen aan de hertog voor, die zich zeer dankbaar toonde.

Tegelijk nam ik afscheid van hem en bedankte hem voor de eer die hij mij had bewezen. Hij zei dat hij me in een van zijn rijtuigen naar Riga zou laten brengen, en mij een brief zou meegeven voor prins Karel, zijn zoon die daar gelegerd was.

De wijze, door ervaring gevormde oude man vroeg me of ik liever een sieraad wilde, of de waarde daarvan in geld. Ik antwoordde hem dat ik van een prins als hij liever het geld zou ontvangen, hoewel ik al heel tevreden was met de eer zijn hand te mogen kussen. Hij gaf me een briefje waarin hij zijn penningmeester opdroeg mij contant vierhonderd Albersthaler uit te keren. Ik ontving deze in Hollandse dukaten, geslagen in de munt van Mitau. De Albersthaler is een halve dukaat waard. Ik kuste de hand van de hertogin en dineerde voor de tweede keer met de heer de Kaiserling.

Histoire de ma Vie

Édition établie par Jean-Christophe Igalens et Érik Leborgne

Bouquins, Éditions Robert Laffont, Paris 2013, Tome III, pp. 300-302

_____________

      * Zijn bediende.
    ** Demi-minéraux is een term die in de Encyclopédie niet voorkomt bij Holbach. Minéraux wel, en dat waren dan geen gesteenten of metalen, maar bijvoorbeeld vitriool, sulfer en antimoon (voetnoot in Bouquins).
  *** Koffertje met meet- reken- en tekeninstrumenten.

**** Hier doet Casanova denken aan baron Munchausen. De auteur van die verhalen (1785), Rudolf Erich Raspe, was evenwel een échte geoloog.

Postscriptum: Na een clemente reprimande van mijn goede vriend Jan, geoloog, zie ik nu klaar in dat ik noch Casanova, noch Raspe geoloog had mogen noemen. Die discipline bestond in de XVIIIde eeuw nog niet. Wel mag ik zeggen dat Casanova zich uitgaf voor mijnbouwkundige, bodemkundige desnoods, en Raspe was een mineraloog/petrograaf.

Chantal Thomas over de auteur Casanova

 Ik neem alles terug wat ik na veertien bladzijden even dacht over het boek van Chantal Thomas. Wat zij hier in twee zinnen zegt over de auteur Casanova en de bijna drieduizend bladzijden van diens Histoire de ma Vie is onverbeterlijk.

Casanova a le talent de saisir en une phrase la qualité d’une vie, son génie ou sa limite insurmontée. De préférence à l’individualité d’un personnage, toujours incertaine, et qui, de plus, ne lui paraît peut-être pas une unité de mesure intéressante, il sait fixer une configuration d’événements qui produisent le portrait unique d’une existence.

Casanova bezit het talent om in één zin de essentie van een leven te vatten, het genie ervan of de onoverstegen limiet. In plaats van de individualiteit van een personage, altijd onzeker en wellicht ook geen interessante maatstaf wat hem betreft, weet hij een reeks voorvallen vast te leggen die het unieke portret van een bestaan vormen.

Casanova

Un voyage libertin

Gallimard, 2022, Collection Folio, p. 282

1985, Éditions Denoël

Een mens moet soms zijn kalmte bewaren

 

Bijna had ik een achteraf gezien steengoed boek al na veertien bladzijden in een hoek gegooid. De schrijfster ervan, Chantal Thomas, de l’Académie française, had het daar over zekere Maurice Heine die iets over Giacomo Casanova had gezegd. Ook op pagina 363, in het naamregister, komt Maurice voor.*

Nu had Heinrich naast drie broers, Karl, Gustav en Maximilian, wel een zwager die Moritz heette, maar voor zover het iemand heugt heeft die nooit iets verteld over Casanova en diens Histoire de ma Vie.

Heinrich wel, in de derde van zijn Briefe aus Berlin, 1822: Meiner Geliebten möchte ich es nicht empfehlen, aber allen meinen Freunden. Ik ben niet geneigd het mijn geliefde aan te bevelen, maar wel al mijn vrienden.

Hij verklaart: Es ist keine Zeile in diesem Buche, die mit meinen Gefühlen übereinstimmte, aber auch keine Zeile, die ich nicht mit Vergnügen gelesen hätte. Er staat geen regel in dit boek die met mijn gevoelens overeenstemt, maar ook geen regel die ik niet met plezier heb gelezen.**

Gelukkig vermande ik mij bijtijds, en las het boek van Chantal Thomas helemaal uit. Het is echt heel goed, en behandelt naast vele andere zaken –de Revolutie, waar Casanova met afschuw naar keek, syfilis, wat hij een kleinigheid vond– bijvoorbeeld ook de drukgeschiedenis van Histoire de ma vie, die eerst verscheen in een opgeschoonde Duitse vertaling, dan in een Franse uitgave van Jean Laforgue (Heine heeft deze gelezen) waarin Casanova's taal werd 'gecorrigeerd' en de erotische scenes flink uitgezuiverd, terwijl de complete, oorspronkelijk Franse tekst op zich liet wachten tot in de twintigste eeuw, maar nu in al zijn pracht te bewonderen is.

Chantal Thomas

Casanova

Un voyage libertin

Gallimard, 2022, Collection Folio

1985, Éditions Denoël

___________

  * Dat die echt heeft bestaan wist ik niet voor Rik Van Cauwelaert me dat zei daarnet. Maurice Heine, essayist en uitgever, citeerde blijkbaar zijn naamgenoot! Dat had Chantal Thomas wel mogen zeggen, dan had ik me niet zo opgewonden.

** We moeten zo'n uitspraak in haar tijd zien: er was toen nog geen Internationale Vrouwendag. Zo heeft tijdgenoot Alexandr Poesjkin een verhaal over een bijeenkomst in een datsja, waar op de schoorsteenmantel een essay van Balzac lag: Physiologie du mariage. Het werd discreet verwijderd voor de dames binnenkwamen, want dit gevoelige onderwerp in haar bijzijn behandelen vonden de mannen ongepast.

Professor Janina Dill over Iran en Trump

 Trump is behalve onbehouwen –dat ziet ieder beschaafd mens– ook misdadig naïef als hij denkt dat het uitschakelen van een paar baardige leiders de zaak van het Iraanse volk ten goede komt. Hij doet terugdenken aan de mensonwaardige kreet destijds van Paul Bremer III: Ladies and Gentlemen ... we got him! toen ze Saddam Hoessein te pakken hadden. Daarmee was het klusje in Irak geklaard dacht die onverlaat. Infantiele wildwestromantiek.

Voor een ernstig woord kunnen we beter luisteren naar wat professor Janina Dill zei op de Zwitserse radio en televisie:

Ik heb helemaal geen sympathie voor het Iraanse regime, en natuurlijk heeft het Iraanse regime zelf zware rechtsschendingen begaan, vooral tegen het Iraanse volk. Daar zijn waarschijnlijk schendingen van de mensenrechten aan de orde, maar in het volkenrecht, en op zeer goede gronden, geeft dat een andere staat niet het recht om militair geweld te gebruiken om dit regime ten val te brengen. Een reden daarvoor is dat het tenslotte haast nooit heeft gewerkt. Als men van buitenaf een regime met militair geweld ten val brengt, voert dat er zo goed als nooit toe dat de mensenrechten en de democratie en de stabiliteit in het land verbeterd worden. Dat is historisch nogal duidelijk.

Met een boek in de hand

 

Bij het zoeken naar een boek valt je oog vaak op weer andere boeken die je half vergeten had. Zo las ik dertig-veertig jaar geleden nogal wat Baudrillard, en sloeg ik nu diens Cool Memories open. Daar staan grappige opmerkingen in, over een voorbije wereld:

Le retour automatique du chariot de la machine à écrire, la fermeture électronique des quatre portes de la voiture, ça c’est des choses qui comptent. Le reste n’est que théorie et littérature.
–Het automatisch terugspringen van de slede van de schrijfmachine, het elektronisch sluiten van de vier autoportieren, dat zijn dingen die ertoe doen. De rest is niet meer dan theorie en literatuur.

Le geste célèbre d’arracher sa page de la machine à écrire, par où l’écrivain ou le journaliste s’égalent au héros de l’Ouest qui dégaine.
–De bekende geste van het uit de schrijfmachine rukken van zijn blad, waarmee de schrijver of journalist de westernheld evenaart die zijn pistool trekt.

Disque compact laser. Il ne s’use pas, même si l’on s’en sert. C’est terrifiant. C’est comme si vous ne vous en étiez jamais servi. C’est donc comme si vous n’existiez pas. Si les objets ne vieillissent plus, c’est que c’est vous qui êtes mort.
–Laser-cd. Die slijt niet, zelfs niet als je hem gebruikt. Dat is beangstigend. Het is alsof je hem nooit hebt gebruikt. Het is dus alsof jij niet bestond. Als de voorwerpen niet meer verouderen, dan ben jij zelf dood.

L’ironie est un trait d’esprit, forcément méchant, forcément pire, mais qui dévitalise la réalité du mal.
–Ironie is een vorm van geestigheid, noodzakelijkerwijs kwaadaardig, noodzakelijkerwijs zelfs meer, maar die de ernst van het kwaad ontkracht.

Zeker die laatste, tijdloze opmerking blijft geldig.

Cool Memories I et II

Éditions Galilée, 1987 et 1990

Livre de Poche

In memoriam Jan Timman

 

Gisteren overleed grootmeester Jan Timman. Hij werd 74.

Zowat een halve eeuw geleden speelde hij in Wijk aan Zee het jaarlijkse Hoogoventoernooi, en omdat ik daar –welteverstaan in een kleine amateurgroep– ook speelde, ontmoette ik hem toen hij na de partijen ‘s avonds aan de bar een glas wijn dronk samen met Alexander Münninghoff. Dat ging toen nog zo. Vandaag joggen en tennissen schaakspelers wel, maar wijn drinken is er niet bij.

Nu had ik die namiddag met zwart een variant gespeeld van de Naidorfverdediging, waar Timman een groot kenner van was. In die partij had ik een pion geslagen, wat een Dameoffer inhield, omdat ik uitgerekend had dat mijn tegenstander op zijn beurt zijn Dame moest offeren en ik een pion zou overhouden aan die transactie. Tevreden stond ik op. Mijn tegenstander dacht een half uur na, en sloeg mijn Dame helaas niét… Na enig geschuif zou ik door die weigering juist een pion achter komen zag ik, dacht op mijn beurt een half uur na en gaf teleurgesteld op.

Aan de bar ‘s avonds stond zoals gezegd Jan Timman, en ik verstoutte mij hem op een zakschaakspelletje de positie te tonen die ik had opgegeven, het was tenslotte een lievelingsvariant van hem.

Hij keek enkele seconden naar de positie, en zei: ‘Opgegeven? Dat hoeft toch niet te verliezen!’ en hij toonde me de rechte weg naar remise…

Aan die momenten denk ik nu piëteitsvol terug.

Feminisme in de Verlichtingstijd

Dat Voltaire een feminist was, bewees hier eerder al Élisabeth Badinter. Over Casanova zegt zij meen ik niets, maar die was dat evenzeer, al wordt hij vaak anders afgeschilderd, en verward met Don Juan.

Beiden verdedigden bijvoorbeeld les femmes savantes tegen de opvattingen in van de zeventiende-eeuwers Molière en Boileau – geen algemeen gedeelde visie, ook niet één of zelfs twee-drie eeuwen later. Casanova deed dat behalve in zijn Histoire de ma Vie ook in een apart geschrift, Lana Caprina (geitenwol), titel die hij van Horatius leende.*

Hierin bespreekt hij de opvattingen van twee professoren van de universiteit van Bologna. In grote lijnen waren die twee het erover eens dat vrouwen niet denken zoals mannen: zij denken met hun baarmoeder zegt de ene, en de andere beweert zelfs dat de baarmoeder zélf denkt, de vrouw is een utero pensante.

Deze twee artsen bekvechten over onzin, maar provoceren elkaar alleen, en geen van beiden weet de ander de mond te snoeren.

Hij verwijt hen ook dat ze klassieke auteurs slecht begrijpen, en die zelfs verkeerd citeren om met hun wijsheden te kunnen pronken. On y trouve une érudition pillée, qui au lieu d'instruire, révolte, parce qu'elle est précaire. Er is sprake van gestolen eruditie die in plaats van te inspireren verontwaardiging oproept omdat ze op drijfzand rust.

Na lectuur van die twee boekjes beschouw ik me noch als vriend van Clodius, noch als vriend of vijand van Milo.** Ze mogen vechten, winnen, verliezen, mij maakt het niet uit, maar ik ben wel allertevredenst over hen beiden want ze hebben mij een onderwerp bezorgd om over te schrijven.

En hij haalt er ook even Averroës bij: ...die ons vol overtuiging het avontuur vertelt van een meisje dat zonder enig idee hoe het kwam zwanger was geraakt, gewoon door een bad te nemen. [...]

Geletterde mensen zouden zulke werkjes, die af en toe door geleerden worden geschreven en via de drukpers verspreid, alleen voor hun amusement moeten lezen. Zij kunnen er maar beter niet op reageren, tenzij om de grap nog wat verder uit te werken.

Giacomo Casanova ziet geen verband tussen denken en gedrag van de vrouw, en de uterus:

De opvoeding en de positie van de vrouw zijn de twee factoren die haar systeem van het onze onderscheiden; en onze opvoeding en onze positie zijn de twee factoren die ons denken van dat van vrouwen onderscheiden.

Wie volhoudt dat vrouwen alleen met hun baarmoeder denken, niet met hun hersenen, laat staan dat de baarmoeder helemaal zélf denkt, degradeert op een brutale manier het schone geslacht, avilit cavalièrement le beau sexe: hij verdient het dat hem nooit ook maar de minste gunst werd verleend, en in de toekomst nog veel minder: il mérite de n’avoir jamais reçu la moindre faveur, et beaucoup moins encore dans l’avenir.

Feminist was Casanova dus zeker wel, maar nog niet woke, en bijgevolg ging hij, zoals iedereen in die tijd, er verkeerdelijk van uit dat mannen niet kunnen baren: ...la femme, sans laquelle il ne lui serait pas aisé de se reproduire.

Lana Caprina

traduit de l'Italien par Léon Vèze

Bibliotheca Casanoviana

Paris, 1998, Éditions Allia

____________

 

  * Alter rixatur de lana saepe caprina, propugnat nugis armatus, een andere twist vaak over geitenwol, en trekt voor kleinigheden de wapenrusting aan – Brieven, I, 18, 15-16. In Rome was het een spreekwoordelijk twistpunt of geitenwol wel echt wol mocht heten.

** Titus Annius Milo doodde zijn politieke rivaal Publius Clodius Pulcher op de Via Appia (18 januari, 52 a.C.) en werd door Cicero verdedigd (Pro Milone).

Personal brand manager

Wil je vandaag met vrucht de politiek en journalistiek volgen, dan moet je heel wat nieuwe woorden en uitdrukkingen, of minstens de nieuwe betekenissen ervan leren. Iconisch, wit, toxisch, narratief, professioneel, jongere, superdivers, perfecte storm om maar een paar voorbeelden te noemen.

Brand manager is er ook zo een, en Conner heeft nu zelfs een personal brand manager. Die heeft als taak Conners mojo weer op dreef te helpen, en dat woord kende ik gelukkig al omdat Muddy Waters (troebel water) het in 1957 gebruikte in een mooie blues:

Got My Mojo Workin’
but it just won’t work on you,
I wanna love you so bad,
I don’t know what to do…

Net als Conner ging Muddy Waters daarom op zoek naar wijze raad, maar vond die niet bij een persoonlijke brand manager:

I got a gypsy woman givin’ me advice
I got a whole of tricks keepin’ here on ice

Ja, mojo staat voor charme en magische of seksuele kracht, en de raadgevingen van die zigeunerin werkten echt:

I’m gonna have you all women,

getcha under my command.

 

Afwachten nu of Conners manager het even goed doet. Maar met moeilijke woorden, waar je vaak de betekenis niet zo goed van kent, is het altijd uitkijken, Conner, en dat was volgens Giacomo Casanova vroeger ook al zo: probeer het met je eigen woorden!

Je crois enfin qu’il faut s’abstenir de salir les langues, et de les enrichir de mots qui en substance les font devenir plus pauvres.

Ik geloof echt dat je moet afzien van het bezoedelen van talen door ze te verrijken met woorden die ze in wezen armer maken.

Casanova

À Léonard Snetlage

in: Ma voisine, la postérité

Bibliotheca Casanoviana

Paris, Allia, 1998, p. 74

Voortaan toegelaten woordgebruik

Jean-Luc Mélenchon – leider van de linkse partij La France Insoumise (LFI) die een aantal volksvertegenwoordigers telt – heeft een taboe doorbroken. Hij nam zonder enige schroom, en zelfs met volle instemming de term Grand Remplacement in de mond. Die term is echter afkomstig van de rechtse auteur Renaud Camus, en toen Alain Finkielkraut die man ooit uitnodigde in zijn programma Répliques, moest hij zich nadien excuseren bij de directie van France Culture.
De omschrijving Grand Remplacement – omvolking in het Nederlands – mocht immers niemand gebruiken, want het ging daarbij om een complottheorie. Dat wisten alle deftige politici en hun journalisten. Dat Camus zelf nooit over een complot had gesproken mocht niet deren, want niemand had hem gelezen. Het was gewoon de correcte opvatting.
Maar nu maakt een héél linkse politicus die term tot de zijne... Benieuwd of Mélenchon ook de gang naar Canossa zal moeten maken.*

Pascal Praud: Bon, Jean-Luc Mélenchon, Le Grand Remplacement, écoutez:

Jean-Luc Mélenchon: Door mijnheer Guaino werd ik ervan beschuldigd de Franse taal en het Franse volk te willen afschaffen. Zoals u weet is mijn toestand sindsdien nog achteruitgegaan, want ik heb het aangedurfd op te merken dat bij élke generatie een Grand Remplacement plaatsheeft.

De waarschijnlijkheid dat de komende generatie zeer gemengd en gecreoliseerd zal zijn, is zodanig groot dat je kunt zeggen dat het spel gespeeld is, en ik zeg aan al diegenen die in angst voor omvolking leven: u hebt het spel verloren.

Wat Mélenchon over creolisering vertelt klopt overigens niet – wat we zien is gettovorming – maar kom, de term omvolking is nu toch ingeklaard, gededouaneerd.

__________________

* Jean-Luc geniet immers wat in Frankrijk le privilège de gauche heet. Zoals Conner het hier over die bruin manne mag hebben, zonder dat één journalist hem racist zal noemen.

Casanova als genadeloos recensent

Giacomo Casanova publiceerde in 1797, een jaar voor zijn dood (4 juni 1798), een grondige bespreking van een pas verschenen woordenboek.

Leonhard Wilhelm Snethlage, docent Frans aan de Universiteit van Göttingen,* had er namelijk een laten verschijnen met neologismen die na de Franse Revolutie in zwang waren geraakt. Het was bedoeld als aanvulling bij de Dictionnaire de l’Académie française.

Casanova was geen voorstander van de Revolutie (heel wat Parijse vrienden hadden de Terreur niet overleefd) en evenmin van de meeste neologismen waar Snethlage mee uitpakte** en nog minder was hij een liefhebber van diens gedichten.

Zijn kritiek is genadeloos, maar in het algemeen is Casanova's toon toch vriendschappelijk. Hij kende Snethlage goed en sprak hem aan met mon cher confrère – beiden immers waren docteur en droit.

Als het over de Franse taal gaat, meen ik als Italiaan evenveel recht als u te hebben om me daarmee te bemoeien. [...] Ik spreek zonder omwegen en verontschuldig me op voorhand, mochten de waarheden die ik vertel u iets te zwaar vallen. Non potes me simul amico et adulatore uti.***

En inderdaad, een zin als deze liegt er niet om:

Wat een intelligent man dwingt om zich meteen te corrigeren als hij beseft dat hij zich belachelijk heeft gemaakt, is dat zoiets op zijn minst twijfel zaait over zijn verstand, en bij die gedachte beeft hij, want alleen een ware dwaas is nooit bang om voor dwaas te worden versleten. Dit maakt dat ik er zeker van ben dat u pas dan nog gedichten of woordenboeken zult maken als we weer enkele jaren verder zijn.

Ma voisine, la postérité

Bibliotheca Casanoviana

Paris, Allia, 1998

 

___________

    * Die Stadt Göttingen, berühmt durch ihre Würste und Universität, zei later Heine die onder meer daar gestudeerd had. 

  ** Casanova bespreekt een aantal lemmata, en lacht met vondsten als la sansculottide (een vierjaarlijks feest). Hij citeert Horatius' De arte poetica 70-72:

              multa renascentur quae iam cecidere,
              cadentque quae nunc sunt in honore vocabula, si volet usus,
              quem penes arbitrium est et ius et norma loquendi.

[Veel in onbruik geraakte woorden zullen een nieuw leven kennen, en verdwijnen zullen termen die nu in de mode zijn, als het gebruik het zo wil, waar het oordeel, het recht en de regels van de taal bij berusten.]

Hij lachte ook met de regeldrift van de Académie française.  
*** [Als vriend en vleier tegelijk heb je niks aan mij]. Toegeschreven aan de Atheense generaal Phokion. Evenmin als Casanova was Stendhal een zachte heelmeester.

Nu al twee rectoren in zwaar weer!

Oud-rector Torfs (Leuven) is vandaag in De Ochtend van Radio1 rector De Sutter (Gent) flink te hulp geschoten met zijn uitleg over geheugen, omschrijvingen &c.

In zijn recente boek Waarheid staan namelijk kreupele ‘citaten’, niet van Einstein weliswaar, maar van Camus, Kierkegaard, Feyerabend et alii. Bij een volgende druk zal Torfs zijn aanhalingstekens weghalen.

Niet stiekem weghalen zoals het Gentse rectoraat probeerde –dat lukt niet in een boek– gewoon weghalen. Voorzichtig is het inderdaad niet om blind op je professorale geheugen te vertrouwen. Torfs erkent dat zonder omwegen en zegt ook niet aanmatigend, zoals de Gentse rector, dat wij allemaal daaruit kunnen leren.*

Bij Lieven Vandenhaute werd gisteren al glashelder aangetoond dat De Sutter maar blijft kronkelen en volharden in de boosheid.

Nu goed, vals citeren is één ding en kronkelen een ander, maar het meest beschamende voor De Sutter is toch dat een rector gewoon hoort te weten dat Hans Jonas, jood zijnde, nooit rector in München kón zijn geweest in de nazitijd, en er a fortiori geen inaugurale rede heeft kunnen afsteken.

Erger en ridiculer dan vals citeren is een gebrek aan historisch inzicht. Alleen ...noch Apache, noch de VRT, noch de kranten wijzen op deze intellectuele afgang.

_______

* 1Korinthe 14:19 ...opdat ik ook anderen moge onderwijzen. (Statenvertaling; Paulus, onvolledig maar wel correct geciteerd).