2 mei 2008

"Le Monde" over Europa en de islam

.
LE MONDE DES LIVRES


Sylvain Gouguenheim: en als Europa zijn kennis

nu eens niét aan de islam te danken had?

Roger-Pol Droit


Dit werk van Sylvain Gouguenheim is een verbluffende correctie op gangbare vooroordelen, en zal debatten en polemieken losmaken. Zijn onderwerp: de culturele schatplichtigheid van de Westerse wereld ten aanzien van de muzelmaanse. Door de politieke en ideologische inzet is dit een zwaarbeladen onderwerp. Welnu, deze uiterst serieuze universitair, professor Middeleeuwse Geschiedenis aan de École normale supérieure van Lyon, voelt een aantal overtuigingen aan de tand, die algemeen aanvaard zijn geraakt. Wij zouden de voorbije decennia, in het spoor van Alain de Libera of Mohammed Arkoun, Edward Saïd of de Raad van Europa, op dwaalwegen zijn geraakt wat betreft de inbreng van de islam in de Europese cultuurgeschiedenis.
Wat zijn onze overtuigingen zoal? Samengevat: de antieke Griekse kennis – filosofie, geneeskunde, wiskunde, astronomie – heeft, nadat zij uit Europa volledig was verdwenen, een schuiloord gevonden in de muzelmaanse wereld, die deze kennis in het Arabisch heeft vertaald, de boodschap in ontvangst nam en voortzette, alvorens haar tenslotte aan het Westen door te geven. Op die manier werd de Renaissance mogelijk gemaakt, gevolgd door de plotse expansie van de Europese cultuur.
Volgens Sylvain Gouguenheim is dit gangbare volksevangelie een web van vergissingen, verdraaide waarheden en partiële of partijdige gegevens. Hij onderneemt het om, punt voor punt, de onjuiste of overdreven aspecten ervan bij te stellen.

“Duistere Tijden”

Was er inderdaad een totale breuk tussen de antieke Griekse erfenis, en het Christelijke Europa van de vroege Middeleeuwen? Vonden de zeldzame manuscripten van Aristoteles en Galenus, die ook na de definitieve instorting van het Romeinse Rijk in kloosterbibliotheken aanwezig bleven, dan echt geen enkele lezer meer die in staat was hen te ontcijferen?
Jawel, antwoordt Sylvain Gouguenheim. De banden met Byzantium, hoe dun en zeldzaam ook, werden nooit helemaal verbroken: er circuleerden Griekse manuscripten, en mét hen mensen die in staat waren ze te lezen. Gedurende deze zogenaamd “duistere tijden” was er in enkele centra, die wij tot onze schade miskennen, nooit een gebrek aan kenners van het Grieks, te weten in Sicilië en in Rome. Wat men nooit onderstreept, is dat er van 685 tot 752 een reeks pausen regeerde …die van Griekse en Siriaakse oorsprong waren! Men lijkt ook niet te weten, of men vergeet, dat in 758-763 Pepijn de Korte zich door paus Paulus de Iste, Griekse teksten laat toesturen, meer bepaald de Retorica van Aristoteles.
Deze middeleeuwse belangstelling voor Griekse bronnen vond haar oorsprong in de christelijke cultuur zelf. De Evangeliën waren in het Grieks gesteld, en ook de Brieven van Paulus. Vele Kerkvaders, filosofisch geschoold, citeren Plato en andere heidense auteurs, waarvan zij hele stukken hebben gered.
Europa is zich dus zonder onderbreking bewust gebleven van zijn verwantschap met het antieke Griekenland, en verlangde voortdurend om de betreffende teksten terug te vinden. Dit verklaart de opeenvolging van “renaissances”, van de Karolingers tot de XIIIde E., die telkens volgden op partiële ontdekkingen.
Werd de antieke Griekse cultuur door de islam ten volle omarmd? Sylvain Gouguenheim onderstreept dat de historische werkelijkheid sterke beperkingen oplegt aan deze overtuiging, die gemeengoed is geworden. Want het waren niet de muzelmannen die het essentiële vertaalwerk leverden van het Grieks naar het Arabisch. Men vergeet het feestelijk: hoe groot hun bewondering voor de Grieken ook was, al-Farabi, Avicenna en Averroës lazen geen woord van de originele teksten, maar enkel de vertalingen ervan in het Arabisch, en die waren gemaakt door Armeense christenen!
Onder deze christenen, Syriaken genaamd, die het Grieks en Arabisch machtig waren, was het Hunayn ibn Ishaq (809-873), bijgenaamd “prins der vertalers”, die het essentiële wetenschappelijke en medische Arabische vocabularium smeedde, doordat hij meer dan tweehonderd werken vertaalde – in het bijzonder Galenus, Hippocrates en Plato.
Deze Arabischsprekende was in de verste verte geen moslim, net zo min als ongeveer alle vroege vertalers uit het Grieks in het Arabisch. Omdat wij al te vaak de termen “Arabier” en “muzelman” door elkaar halen, hebben wij een misvormd beeld van de geschiedenis, waardoor wij de beslissende rol wegvlakken die de Arabische christenen speelden bij het doorgeven van de antieke werken, eerst in het Syriaaks, vervolgens in de taal van de koran.
Eens deze omzetting gemaakt – met veel moeite, want het genie van de Griekse taal is sterk verschillend van het Arabische – zou het een vergissing zijn te geloven dat aan de Grieken een unaniem en enthousiast welkom te beurt viel, van die aard dat het de islamitische cultuur en samenleving zou kunnen dooreenschudden.
Sylvain Gouguenheim laat integendeel zien hoe selectief de receptie van de Griekse ideeën was, hoe beperkt, en zonder grote impact tenslotte op de praktijk van de islam, die onlosmakelijk religieus, juridisch én politiek bleef.
Zelfs al stonden de filosofische geschriften van de Grieken ter beschikking, en zelfs al had men de term “falsafa” gevormd, om een verwante filosofische geestesgesteltenis aan te duiden, toch is de islam nooit waarlijk gehelleniseerd. De rede werd er nooit expliciet boven de openbaring geplaatst, noch werden politiek en openbaring van elkaar onderscheiden, noch werd het wetenschappelijk onderzoek radicaal onafhankelijk.
Het zou zelfs geen kwaad kunnen, volgens dit boek, als wij onze oordelen nog wat verder herzagen. In plaats van te menen dat heel het Europees filosofisch gedachtegoed afhankelijk is van Arabische tussenpersonen, zouden wij ons de kapitale rol van de vertalers van Mont-Saint-Michel moeten herinneren. Zij hebben de bijna volledige Aristoteles vertaald, direct vanuit het Grieks naar het Latijn, vele decennia vóór men in Toledo dezelfde werken vertaalde vanuit de Arabische versie.
In plaats van te dagdromen over een islamitische wereld, die in de Middeleeuwen open en gul de mogelijkheden tot expansie aanreikte aan het smachtende en duistere Europa, zou men zich beter herinneren dat het Westen deze wetenschappelijke geschriften niet zomaar cadeau heeft gekregen. Het is die gaan halen, omdat zij aanvullingen bevatten bij wat men zelf reeds bezat. En enkel het Westen maakte er het wetenschappelijke en politieke gebruik van dat wij kennen.
Samengevat, in tegenstelling met wat er sinds de jaren zestig in crescendo herhaald wordt, zou de Europese cultuur in haar geschiedenis en ontwikkeling niet zo heel schatplichtig zijn aan de islam. In elk geval niet voor iets essentieels.
Dit boek is nauwgezet en het geeft argumenten, frist de geschiedenis op, en is tegelijk ook erg moedig.
______________

ARISTOTE AU MONT SAINT-MICHEL. LES RACINES GRECQUES DE L'EUROPE CHRÉTIENNE
de Sylvain Gouguenheim. Seuil, "L'Univers historique", 282 p., 21 €.
.

8 opmerkingen:

Anoniem zei

Het Westen heeft trouwens in tegenstelling tot de islamitische wereld Latijn en Grieks op het onderwijsprogramma gezet .
En nog steeds is ons denken schatplichtig aan Aristoteles en Plato en zoveel anderen uit de oudheid . Naast de bijbel
die andere enorme bron waaruit we blijven putten .
Ik lees overigens dat Sylvain Gouguenheim , veel kritiek krijgt in Libé van
islamo-gauchistische zijde.
Prachtig artikel marc !

groetjes pierre

Marc Vanfraechem zei

Hopelijk blijven de klassieke talen op het leerprogramma, Pierre.
En ja, het is een heel gedoe, met Gouguenheim: in Libé, Monde, International Herald Tribune, Nederlandse krantèn.
Eigenlijk zijn onze eigen Kwaliteitskranten misschien nog de enige die het hoofd koel weten te houden ;-)

Rudi zei

Zeer interessant boek. Gouguenheim durft het zelf de Bayt al-Hikma (huis van de wijsheid in Bagdad) te ontleden en dat het niet toegankelijk was voor niet-moslims. Hij heeft wel al een paar "fatwa's" aan zijn been (in Libé en Télérama).
Iets meer dan een jaar geleden heb ik een reactie geschreven op de artikelreeks in DS die in dezelfde richting gaat als Gouguenheim, maar gebaseerd op andere feiten en andere argumenten;
http://lezersbrieven.wordpress.com/2007/03/26/

Anoniem zei

Dit sluit aan bij een tekst die ik las over de hoge islamietische beschaving (zonder dat ik hier een standpunt inneem). Deze wees er op dat europe dun bevolkt en recent gekoloniseerd was in de vijfde eeuw. De islamitische godsdienst beperkte zich tot landen die voldoende rijk waren om hun verovering terug te betalen, en die reeds duizenden jaren beschaving hadden. De islam bracht dus niet veel bij : de wetenschappelijke en geneeskundige kennis lag er reeds, en de verdere ontwikkeling was wel gecorreleerd aan de invoering van de islam maar niet noodzakelijk een gevolg ervan. Na enkele honderden jaren (dus vanaf 1000) merkt men overigens een strenge stagnatie op van de verdere ontwikkeling : europa ontwikkelt verder, eerst in de dichtst bevolkte gebieden zoals Spanje en Italië, daarna verder in het barre noorden.

Skender zei

Is het mogelijk dat je het Armeens met het Aramees verwart? Het Armeens is een Indo-Europese taal, gesproken door de Armeniërs. Het Aramees is een Semitische talenfamilie. Het Assyrisch (Syriac in het Engels) is een Aramese taal. Het Aramees zou ook de taal zijn die door Christus gesproken werd.

Marc Vanfraechem zei

@skender: ik heb enkel vertaald wat Le Monde schreef, naar best vermogen en zonder eigen inbreng. Hun syriaque, heb ik vertaald met Syriaaks, omdat bij Hans Jansen die term ook voorkomt, als ik mij goed herinner.

Albrecht Laureyns zei

Vele vijgen na Pasen, maar om tegen te spreken is het nooit te laat? De jongen heeft zijn (familie-)naam niet mee, maar alla: http://www.mpi.nl/people/seuren-pieter/seuren-against-gouguenheim. Uit de slotalinea's blijkt een duidelijke politieke voorkeur, maar ik ben te slecht geplaatst om te bepalen in welke mate die afstraalt op zijn argumentatie.

Marc Vanfraechem zei

Deze Pieter Seuren heeft al zijn beweringen over "falsifications by Gougenheim" van het web laten verdwijnen. Verstandig van hem ongetwijfeld :-)

http://victacausa.blogspot.com/victacausa.blogspot.com5edf7b715d0afaa3d68201fa2d94715a304487db.html