In de val gelokt !

In 1786 publiceerde Casanova in Praag anoniem Soliloque d’un penseur, een pamflet tegen de in heel Europa bekende, en in vrijmetselaarskringen zeer populaire magiër en geneesheer ‘graaf’ Cagliostro, die hij ook enkele keren had ontmoet. Casanova vertelt in dat pamflet hoe je je tegen oplichterijen kunt wapenen, want deze Cagliostro was inderdaad een gewiekste oplichter die tot in de hoogste kringen mensen in de val lokte.

Ik dacht aan Casanova zijn boekje, omdat ook rector De Sutter verklaarde in de val te zijn gelokt. Dat was nogal kinderachtig, want ChatGPT is een machientje en geen graaf Cagliostro die vallen opstelt. Toch zou de rector van de Gentse Universiteit dit werkje met vrucht kunnen lezen, en er zelfs enige troost in vinden. Dat iemand ‘in de val loopt’ bewijst volgens Casanova namelijk helemaal niet dat we dan met een dwaas te maken hebben, integendeel bijna:

Wie meent dat alleen een gek zich om de tuin kan laten leiden, heeft het verkeerd voor want het gaat daarbij slechts om een partiële gekte. Ziehier waarom een verstandig man eerder het slachtoffer van een bedrieger zal worden dan een volslagen gek: de volslagen gek is achterdochtig, en met zijn compleet afgestompte geestelijke vermogens is hij niet capabel om in een grote valkuil te trappen. Zijn dwaasheid zelf beschermt hem tegen vele valstrikken.
Een verstandig man, ontwikkeld en vol vertrouwen in zijn eigen inzicht, gelooft rotsvast* in zichzelf en hals over kop tuimelt hij erin.** […]

Overal en altijd hoor je zeggen dat het minder erg is om bedrogen te worden dan om te bedriegen. Dat is een waarheid waar zonder onvoorzichtig te worden alleen de bedrieger tegenin kan gaan; maar laten we, aangezien we toch over alles en nog wat redenaties opzetten, van dit aforisme eens ons probleem maken.
Feit is dat je noch bedrogen wil worden, noch een bedrieger wil zijn. De bedrieger heeft een vastberaden wil, de bedrogene is dat alleen buiten zijn wil.
De eerste handelt als een slecht mens, maar als mens; de tweede als een braaf beest, maar als beestachtig dwaas.*** De eerste is een eerloos man, de tweede wordt geminacht. De onteerde bedrieger verliest niets, want om eer heeft hij nooit gegeven; de bedrogene zit in een lastiger parket want minachting valt nooit een geëerd man ten deel. De bedrieger gelooft niet in eer en staat daar in alle opzichten boven; de bedrogene verliest die. De eerste mist integriteit, de tweede komt gezond verstand te kort.

Casanova

Soliloque d’un penseur

1998, Paris, Éditions Allia, pp.15 & 19-20

__________

    * Matthéüs 16:18  En Ik zeg u ook, dat gij zijt Petrus, en op deze petra zal Ik Mijn gemeente bouwen, en de poorten der hel zullen dezelve niet overweldigen.

  ** Al is naar de sterren kijken iets anders dan naar een machientje staren, Æsopus beschreef daar de gevaren al van, en we zien Thales van Milete inderdaad in een kuil vallen.

*** bête is hier moeilijk te vertalen: Le premier agit en homme méchant, mais en homme; le second en bonne bête, mais en bête.