Gevoelig onderwerp: suïcide

Jean-Jacques Rousseau kondigde zijn postuum te verschijnen Bekentenissen als volgt aan:

Ik begin aan een onderneming die nog nooit een voorbeeld heeft gekend en waarvan de uitvoering geen navolging zal vinden. Ik wil aan mijn medemensen een mens laten zien in de volle waarheid van de natuur, en die mens zal ik zijn.

Alles goed en wel, maar ik heb zijn Confessions nooit kunnen uitlezen. Om te beginnen wáren er al voorbeelden, onder meer Augustinus’ Confessiones, en verder is de man mij te klagerig en te huilerig.

Rousseau, avec la sincérité calculée qui est la sienne… met de berekende oprechtheid die hem eigen is, schrijft zijn moderne editor. Geen krachtige aanbeveling.

Hoe anders klinkt niet Casanova!

De dag dat ik er zin in krijg om de geschiedenis te schrijven van alles wat mij is overkomen in de achttien jaar dat ik door heel Europa heb rondgereisd, zal ik beginnen bij die tijd* en mijn lezers zullen zien dat ze in dezelfde stijl zijn geschreven, want geen auteur heeft er twee, zoals ook geen aangezicht twee uiteenlopende trekken heeft. [...]

Ofwel zal mijn verhaal nooit het daglicht zien, ofwel zal het een echte bekentenis zijn. Lezers die nog nooit in hun leven hebben gebloosd, zal het doen blozen want het wordt een spiegel waarin zij zich af en toe zullen herkennen, en sommigen zullen mijn boek het raam uitgooien.

Toch zullen ze mij lezen, en het aan niemand vertellen. De waarheid houdt zich immers verborgen op de bodem van een put, maar als het in haar hoofd opkomt zich te vertonen, staart iedereen haar in verstomming aan, want ze is naakt, en een vrouw, en heel mooi. Ik zal mijn verhaal niet de titel ‘bekentenissen’ geven, want sinds een halvegare** die term heeft bezoedeld, kan ik hem niet meer verdragen. Maar een bekentenis zal het zijn, zo er ooit een was.

Ook over een ernstige aangelegenheid als de dood, zelfs de zelfgekozen dood weet Casanova een luchtige toon te treffen. Hier kondigt hij zijn Nove dialoghi sul suicidio aan, die pas lang na zijn dood zijn gepubliceerd. Hijzelf vond suïcide een recht van de mens, ongeveer zoals een majordomus zijn dienst kon verlaten en zonder meer naar een andere plek vertrekken. En één keer in zijn leven stond hij inderdaad op het punt er een eind aan te maken. Dat was toen een zeventienjarig Zwitsers hoertje, La Charpillon, hem haar gunsten had ontzegd. Ce jour-là j'ai commencé à mourir. Hij werd ook een dagje ouder besefte hij, 39 jaar al, de leeftijd waarop vrouwen minder acht op je slaan. Bijna had hij zich toen in de Theems geworpen. Maar nu schrijft hij negen, vaak grappige dialogen:

« Donec revertaris in humum, cum ex ea desuptus fueris:

nam pulvis es et in pulverem reverteris. »***

De auteur tot de lezer

Dertien jaar geleden schreef ik een korte verhandeling tégen zelfmoord en publiceerde die.**** In de jaren daarop bereikte mij het nieuws van de zelfmoord van twee personen die tot de daad waren overgegaan de dag nadat ze mijn verhandeling hadden gelezen. Dat bezwaarde mij. Mijn betoog over suïcide als verfoeilijke daad moet ik slecht hebben onderbouwd, zo dacht ik, want deze twee lezers zouden dan niet die extreme daad hebben gesteld. Hadden ze mijn betoog niet gelezen, waren ze misschien nog in leven. Bedroefd door dit gebeuren, en verlangend het kwaad te verhelpen dat ik de mensheid onbedoeld had aangedaan, besloot ik een pleidooi te schrijven pro zelfmoord, in de overtuiging dat als mijn redenering ertégen de rechterhand had gewapend, het effect van dit nieuwe essay haar zou ontwapenen.

______________________

      * 1756, de tijd van zijn ontsnapping uit Les Plombs, I Piombi, de gevangenis van Venetië: Histoire de ma fuite des prisons de la République de Venise, verhaal gepubliceerd in 1788 in Leipzig. In zijn postuum verschenen Histoire de ma Vie, doet hij dat verhaal nog eens over, in andere bewoordingen. Overigens begint hij daar met zijn kinderjaren. 

    ** Hij vond het niet nodig die halvegare te noemen.  ATILF: un extravagant: Dont la raison, l'imagination sont déréglées. Quasi-synon. fou, délirant.

  *** Letterlijk zegt de Vulgata (Genesis 3:19): ...donec revertaris in terram de qua sumptus es quia pulvis es et in pulverem reverteris. In de Statenvertaling: ...totdat gij tot de aarde wederkeert, dewijl gij daaruit genomen zijt; want gij zijt stof, en gij zult tot stof wederkeren.

Casanova citeert Hiëronymus uit het hoofd, niet letterlijk maar wel correct naar betekenis. Zijn suptus in plaats van sumptus moet een schrijffout zijn, ofwel een verwarring met het bestaande adjectief suptus: lager gelegen, onder (OLD). Hier dus geen sprake van een vals citaat in de zin van bv. rector P. De Sutter of journalist P. Vandermeersch.

**** Discorso sul suicidio, verschenen in Lugano in 1769, en misschien het jaar daarvoor geschreven in de gevangenis van Barcelona waar hij een straf van 42 dagen uitzat. Wellicht zijn de Nove dialoghi sul suicidio dus van 1782, maar ze bleven ongepubliceerd. Pas in 1994 verscheen een Duitse vertaling van het manuscript (teruggevonden in het archief van Praag, maar er ontbreken vele bladzijden).

___________

Jean-Jacques Rousseau

Les Confessions

Livres I à XII

Édition établie, préfacée et annotée par François Raviez

Classiques. Le Livre de Poche, 2012/2025

Giacomo Casanova

Discours sur le suicide

Traduit, annoté et préfacé par René de Ceccaty

2007, Éditions Payot & Rivages

(hierin ook de Neuf Dialogues)